Στον κόσμο των φωτογράφων επικρατεί σεβασμός, σχεδόν δέος για τους λεγόμενους γρήγορους (φωτεινούς) φακούς. Δηλ. αυτούς με πολύ ανοικτά διαφράγματα της τάξης του f/1,8, f/1,4 ή και περισσότερο. Αυτοί οι ακριβοί, με τα μεγάλα κρύσταλλα, σχεδόν εξωτικοί φακοί, εκτός από φετίχ και αντικείμενα επιθυμίας, θεωρούνται το διαβατήριο για τις υψηλές επιδόσεις και το τέλειο γράψιμο.
Όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Είναι δυνατόν ένας μέτριας τιμής, αργός φακός και ένας πολύ ακριβός, γρήγορος αντίστοιχος να έχουν ακριβώς τις ίδιες επιδόσεις. Βέβαια ο δεύτερος δίνει τη δυνατότητα να κάνουμε λήψεις με πιο ανοικτά διαφράγματα που δεν διατίθενται στον πρώτο. Στην πραγματικότητα, οι κατασκευαστές φροντίζουν να διορθώνουν καλύτερα και να βάζουν ανώτερης ποιότητας κρύσταλλα στους πιο φωτεινούς φακούς τους. Aπό την άλλη μεριά, η καλύτερη φωτεινότητα προκύπτει από τη χρήση μεγαλύτερων σε διαστάσεις και βάρος οπτικών στοιχείων, οπότε ο φωτεινός φακός συχνά γίνεται δύσχρηστος.
Φωτεινότητα f/1.0 και λιγότερο;
Η προαιώνια αντιπαλότητα αργών και γρήγορων φακών είναι ένα ανεξάντλητο θέμα, το οποίο θα μπορούσαμε να αναπτύσσουμε σε πολλές σελίδες. Όμως σε αυτό το τεύχος, το αντικείμενό μας είναι λίγο διαφορετικό. Θα επικεντρωθούμε στους πολύ γρήγορους φακούς και θα αναφερθούμε μάλιστα σε extreme φακούς με διάφραγμα αριθμητικά μικρότερο από το -φαινομενικό- όριο f/1.0*.
* Σημείωση: Δεν ισχύει όριο f/1.0 όπως -εσφαλμένα- θεωρούν πολλοί. Αυτή τη στιγμή παράγoνται κανονικά φακοί με διάφραγμα f/0,95, όπως ο εξωτικός -και πανάκριβος- Leica Noctilux 50mm και άλλοι που παραθέτουμε στο άρθρο μας.
Carl Zeiss Planar 50mm f/0,7 NASA
O φακός αυτός ποτέ δεν μπήκε στο στάδιο της κανονικής παραγωγής. Σχεδιάστηκε με αίτημα της NASA (της 
αμερικανικής Υπηρεσίας Αεροναυτικής και Διαστήματος) για να αξιοποιηθεί στο πρόγραμμα Apollo. Eίναι επίσης γνωστό ότι χρησιμοποιήθηκε από το διάσημο σκηνοθέτη Stanley Kubrick στο φιλμάρισμα της ταινίας Barry Lyndon, σε μια σκηνή οπου το μοναδικό φως προερχόταν από ένα μοναδικό κερί σε όλο το πλατώ. Oι τεχνικοί της NASA δεν είχαν ικανοποιηθεί από τον γρήγορο “κινηματογραφικό” Angenieux 100mm f/1.0 και ζήτησαν από τη (δυτικογερμανική) Zeiss να αναβιώσει μια παλιά σχεδίαση φωτεινού φακού 70mm f/1 που είχε εξελιχθεί για στρατιωτικές εφαρμογές στα χρόνια του ΒΠΠ. Ο φακός σχεδιαστικά ήταν παραλλαγή του αρχετυπικού Double Gauss. Συνολικά φτιάχθηκαν μόλις δέκα αντίτυπα, από τα οποία κάποια ενοικιάζονταν από την Zeiss στους ενδιαφερόμενους και ένα παρέμεινε στο Μουσείο της εταιρίας.
Η τιμή της… τιμής διαφράγματος
Θεωρητικά δεν υπάρχει πρόβλημα να σχεδιαστεί και κατασκευαστεί φακός με μέγιστο διάφραγμα μικρότερο του f/1.0. Mαθηματικά, η τιμή διαφράγματος προκύπτει από τον τύπο FΝο=εστιακή απόσταση/άνοιγμα οπής ίριδας διαφράγματος. Κατά συνέπεια αν καταφέρουμε να σχεδιάσουμε ένα φακό με διάμετρο οπής διαφράγματος ίση με την εστιακή απόσταση θα έχουμε f/1.0 ενώ αν η οπή είναι ελάχιστα μεγαλύτερη της εστιακής απόστασης, τότε έχουμε κάτι σαν το Noctilux f/0,95. Όμως μια τεράστια οπή σημαίνει αντίστοιχα τεράστιο εμπρός κρύσταλλο με κυρτότητα που αναγκάζει τις φωτεινές δέσμες να “κάμπτονται” περισσότερο και χρειάζονται πολύ περισσότερες διορθώσεις και άρα περισσότερα οπτικά στοιχεία με ακριβότερα κρύσταλλα κλπ. Δηλ. η παραπάνω φωτεινότητα που θεωρητικά είναι ευπρόσδεκτη δεν έρχεται δωρεάν αλλά με αντίτιμο όχι μόνον την αυξημένη πολυπλοκότητα αλλά τελικά τις χειρότερες οπτικές επιδόσεις. Γενικά, στους φακούς ως προς τη φωτεινότητα υπάρχει ένα optimum που αν το ξεπεράσουμε πληρώνουμε πολλά χωρίς να αποκομίζουμε τα ανάλογα πλεονεκτήματα.
Κnow How
• H τιμή διαφράγματος f/No προκύπτει από το πηλίκο f/D όπου f=εστιακή απόσταση του φακού και D=διάμετρος οπής διαφράγματος.
• Με τον όρο “γρήγορος” ή “φωτεινός” φακός υποδηλώνουμε τους φακούς με μεγάλο (ανοικτό) μέγιστο διάφραγμα π.χ. f/1,4 f/2 κλπ.
• Eκτός από τη δυνατότητα λήψεων σε πιο σκοτεινά περιβάλλοντα, ο γρήγορος φακός πλεονεκτεί σε ρηχό βάθος πεδίου, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για τηλεφακό.
Canon EF 50mm 1.0 L (full frame)
O μοναδικός αυτός φακός παρουσιάστηκε το 1989 περισσότερο ως επίδειξη και απόδειξη τεχνολογικής υπεροχής παρά 
ως μαζικό προϊόν. Έμεινε στην παραγωγή ως το 2000 oπότε και καταργήθηκε από τη γκάμα Canon. Έκτοτε μπορεί να βρεθεί ως μεταχειρισμένος σε πολύ υψηλή τιμή, ακριβότερα από την τιμή που είχε σαν καινούργιος. Αναπόφευκτα λόγω μεγάλων διαστάσεων των κρυστάλλων ζύγιζε σχεδόν ένα κιλό (985γρ.) ενώ εξωτερικά έχει σχεδόν ταυτόσημη εμφάνιση με το σημερινό Canon EF 85mm f/1.2 II L. Yιοθετεί σύστημα float focus για την εστίαση και όχι rear focus όπως οι περισσότεροι 50άρηδες της αγοράς. Μεγάλο μέρος του κόστους καταλογίζεται στα δύο χειροποίητα ασφαιρικά στοιχεία Bi-Aspherical. Στη δομή των 11 στοιχείων σε 9 γκρουπ περιλαμβάνονται επίσης τέσσερα στοιχεία υψηλού διαθλαστικού δείκτη. Ο φακός εστίαζε ως τα 60εκ. μόνον και περιέργως για 50άρη είχε και focus limiter.
Leica Noctilux 50mm f/0.95 (full frame)
O θρυλικός 50άρης Noctilux της Leica, o φακός που “βλέπει και στο σκοτάδι”, έχει τις ρίζες του στον ομώνυμο του 1966 με φωτεινότητα f/1.2 που σχεδιάστηκε από τον Helmut Marx. Επακολούθησε ο αντίστοιχος με φωτεινότητα f/1 που 
οφείλεται στον δρ. Walter Mandler (1976) ενώ το 2008 παρουσιάστηκε η τρέχουσα έκδοση, o Noctilux-M 50mm f/0.95 Aspherical – όπως ειναι η επίσημη ονομασία. O φακός ζυγίζει 700γρ. Αποτελείται από οκτώ στοιχεία σε πέντε γκρουπ και είναι ο μοναδικός από τους τρεις Noctilux με σχεδίαση πλεόντων στοιχείων σε μια προσπάθεια να έχει σταθερή απόδοση σε όλο το φάσμα αποστάσεων εστίασης. Εστιάζει μόλις στο 1m, αλλά γενικώς οι Leica M φακοί δεν φημίζονται για την κοντινή εστίαση (όπου βέβαια θα προβληματίζονταν για το σφάλμα παράλλαξης). Όλοι πάντως συμφωνούν ότι έχει καλύτερη απόδοση από τον προηγούμενο Noctilux f/1.0 που είχε δεχθεί επικρίσεις για υπερβολικά μαλακό γράψιμο.
Voigtlander Nocton 25mm f/0.95 (Micro 4/3)
Το brandname μπορεί να το έχουμε συνδέσει με συλλεκτικές προπολεμικές μηχανές από τη Γερμανία, όμως έχει εξαγοραστεί από την ιαπωνική Cosina που κατασκευάζει εξαιρετικούς manual focus φακούς καθώς και κάποιες τηλεμετρικές με φιλμ που έχουν σημαντική αναγνώριση στους εξειδικευμένους κύκλους των οπαδών της αναλογικής φωτογραφίας. Ο συγκεκριμένος φακός σχεδιάστηκε για το 
σύστημα Micro 4/3 και λόγω συντελεστή (crop factor) 2x, ανήκει στην κατηγορία των στάνταρ φακών αφού ισοδυναμεί με 50mm. Επίσης ενσωματώνει τον ιδιόμορφο μηχανισμό Selective Aperture Control System, xάρη στον οποίο -κατ’ επιλογή- μπορεί να ρυθμίζει διάφραγμα εργασίας με ή χωρίς click stop (το δεύτερο εξυπηρετεί στο video). Στην αρχιτεκτονική του (11 οπτικά στοιχεία σε 8 γκρουπ) χρησιμοποιεί κρύσταλλα με υψηλό διαθλαστικό δείκτη.Ιδιαίτερη μνεία αξίζει ο μηχανισμός ίριδας διαφράγματος με τα 10 πτερύγια.
Mitakon Zhonqui 50mm f/0.95 (Sony E-mount full frame)
O πιο “άσημος” και άγνωστος πενηντάρης 0.95 έρχεται από τη μακρινή Κίνα. Όταν οι κινέζοι βάλουν κάτι στο μυαλό τους πολλά μπορούν να συμβούν: Μ μέχρι και να “απειλήσουν” τον ανταγωνισμό στην εξωτική αυτή κατηγορία φακών σε κλάσμα του κόστους. Πράγματι ο manual focus αυτός υπεργρήγορος στάνταρ φακός για Ε-mount full frame στοιχίζει μόλις 800δολ. Είναι φτιαγμένος με περισσή προσοχή, απευθύνεται πιο πολύ στο video με βάση το 
δακτυλιδι επιλογής διαφράγματος με συνεχή διαβάθμιση (χωρίς κλικ). Στο εσωτερικό του φακού θα βρούμε 10 στοιχεία κατανεμημένα σε 7 γκρουπ. Από αυτά τέσσερα είναι χαμηλής διάχυσης και ένα υψηλού διαθλαστικού δείκτη. Ο μηχανισμός ίριδας διαφράγματος είναι αρκετά προσεγμένος με εννέα πτερύγια. Η Mitakon κατασκευάζει και άλλους δύο φακούς superfast με φωτεινότητα f/0.95 στην σειρά SpeedMaster στις εστιακές αποστάσεις των 25 και 35mm. Ο ίδιος πενηντάρης για κάποιο παράδοξο και μη ομολογημένο λόγο, βγαίνει και με brandname Meyer-Optik-Görlitz Nocturnus 50mm f/0.95 σε πολλαπλάσια τιμή.
Angenieux 25mm f/0,95
Ένας περίεργος, μη φωτογραφικός φακός με προεκτάσεις ως το σήμερα. Σχεδιάστηκε στη δεκαετία του 1950 για να ταιριάζει με την κινηματογραφική κάμερα Bell and Howell 70, και μετέπειτα αξοποιήθηκε από τη NASA σε μη επανδρωμένες διαστημικές
αποστολές στο όχημα Ranger. Eίχε την τυποποιημένη μοντούρα C-Mount. Σήμερα η κατά τύχη κάλυψη του φορμά Micro 4/3 έχει κάνει τα διασωζόμενα κομμάτια του φακού περιζήτητα ανάμεσα στους κύκλους των βιντεογράφων που χρησιμοποιούν κάμερες Μicro 4/3.
Ένας φακός που δεν υπήρξε ποτέ…
Ο πειραματικός Super-Q Gigantar 40mm της Zeiss είχε μέγιστη φωτεινότητα f/0.33 αλλά σε θεωρητικό επίπεδο. Δεν δούλεψε ποτέ σωστά ούτε βγήκε στην 
παραγωγή. Προέκυψε τη δεκαετία του 1960 σαν βιομηχανικό πείραμα χρησιμοποιώντας ένα συγκεντρωτικό φακό από άλλη εφαρμογή στη θέση του εξωτερικού κρυστάλλου και μέρη από άλλους φακούς Zeiss. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι απέδωσε σωστά στις δοκιμές.
