Στα βασικά της φωτογραφίας μαθαίνουμε ότι ως μέγεθος έκθεσης είναι το γινόμενο του χρόνου επί το διάφραγμα. Με τον συγκεκριμένο όρο εννοούμε είτε τον μηχανισμό της ίριδας διαφράγματος είτε τη μέγιστη φωτεινότητα του φακού. Άρα διάφραγμα είναι το (σχεδόν) στρογγυλό άνοιγμα που σχηματίζουν τα πτερύγια (λεπίδες) του μηχανισμού της ίριδας μέσα από το οποίο περνά η δέσμη του φωτός για να καταλήξει στον αισθητήρα. Από μαθηματικής πλευράς, πρόκειται για το λόγο της εστιακής απόστασης προς την πραγματική διάμετρο της οπής και εκφράζεται λογαριθμικά σε f/stop.
Συχνά προκύπτει σύγχυση με τις αριθμητικές τιμές των διαφραγμάτων που έχουν μια ακολουθία ως εξής: f/1,4 f/2 f/2,8 f/4 f/5,6 f/8 f/11 f/16 f/22 κοκ. “Μικρές” αριθμητικές τιμές αντιστοιχούν σε ανοικτά, φωτεινά διαφράγματα και το αντίθετο, δηλαδή “μεγάλες” αριθμητικές τιμές αφορούν κλειστά, σκοτεινά διαφράγματα. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων λοιπόν δεν πρέπει να λέμε μικρό και μεγάλο διάφραγμα αλλά “ανοικτό” ή “κλειστό”. Συχνά μάλιστα χρησιμοποιούνται και οι όροι “γρήγορο” και “αργό”, σε αντανάκλαση της σχετικής ορολογίας για φακούς όπου γρήγοροι θεωρούνται αυτοί που έχουν μεγάλη max. φωτεινότητα π.χ. f/1,4 ή f/2 και αργοί όσοι είναι π.χ. f/4 f/5,6 κλπ.
Το διάφραγμα είναι τόσο σημαντικό επηρεάζει ευθέως το βάθος πεδίου. Ανοικτό διάφραγμα σημαίνει μικρό βάθος πεδίου και το αντίθετο. Το βάθος πεδίου είναι μεγαλύτερο σε ευρυγώνιους και πολύ μικρότερο σε τηλεφακούς ενώ συναρτάται και από το μέγεθος του αισθητήρα (όσο μικρότερο το φορμά τόσο μεγαλύτερο
το βάθος πεδίου).
Ίριδα
Ο μηχανισμός παίρνει το όνομά του από την ίριδα του ματιού, τη λειτουργιά της οποίας προσπαθεί να προσομοιώσει. Με τα μετακινούμενα πτερύγια (λεπίδες) διαμορφώνει την οπή το σχήμα της οποίας τείνει προς το κυκλικό. Όσο περισσότερα είναι τα πτερύγια τόσο πιο τέλειο κύκλο σχηματίζει η ίριδα του διαφράγματος και τόσο πιο ομαλή γίνεται η μετάβαση από τα εστιασμένα στα ανεστίαστα μέρη του κάδρου. Στους φθηνούς φακούς η ίριδα αποτελείται από 5 ως 7 πτερύγια και στους πιο προσεγμένους 7 ως 9 max.
Λειτουργίες διαφράγματος
Το διάφραγμα μαζί με την ταχύτητα καθορίζει την ποσότητα του φωτός που φθάνει στον αισθητήρα. Γι’ αυτό έχουμε ισοδύναμες εκθέσεις για συγκεκριμένη φωτεινότητα σκηνής (EV: Exposure Value). Π.χ. σε ένδειξη φωτομέτρου EV 15 αντιστοιχεί το 1/125sec. Νε f/16 και ISO 100 και τα ισοδύναμα 1/250sec f/11 1/500 f/8 κοκ.
Παίζοντας με τις δύο παραμέτρους, μπορούμε να αλλάξουμε τα χαρακτηριστικά της λήψης. Απλά παραδείγματα. Με ανοικτό διάφραγμα και ρηχό βάθος πεδίου να απομονώσουμε το φόντο σε ένα πορτραίτο ή με κλειστό διάφραγμα να ευνοήσουμε την προσέγγιση “όλα νετ” σε ένα τοπίο. Παράλληλα, αυξομειώνοντας ταχύτητα κλείστρου, μπορούμε να παγώσουμε ή να φλουτάρουμε την κίνηση.
Aνοικτό διάφραγμα
• Για ρηχό βάθος πεδίου ώστε να ξεφοντάρω ή να τονίσω το κυρίως αντικείμενο από τον περίγυρο
• Στο πορτραίτο
• Για να πάρω την πιο γρήγορη ταχύτητα κλείστρου αφού έτσι μπαίνει περισσότερο φως
Kλειστό διάφραγμα
• Για μεγιστοποίηση του βάθους πεδίου
• Για την καλύτερη δυνατή οπτική απόδοση σε μεσαία διαφράγματα f/5,6 ή f/8
• Όταν δεν είμαστε απολύτως σίγουροι για την εστίαση και νετάρουμε στο περίπου
Κύκλος κάλυψης
Ίσως δεν το γνωρίζουμε, αλλά οι φακοί προβάλλουν κυκλικό είδωλο, ανεξάρτητα αν αυτό κροπάρεται στις διαστάσεις και αναλογίες του εκάστοτε φωτογραφικού καρέ (το οποίο κάθε φορά έχει διαφορετικό σχήμα και μέγεθος).Το καρέ ενδεχομένως είναι παραλληλόγραμμο (2:3 ή 1:1,2) ή τετράγωνο. Ο κύκλος αυτός ονομάζεται κύκλος κάλυψης του φακού.
Όσο για τη διάμετρό του κύκλου κάλυψης, τυπικά ισοδυναμεί με τη διαγώνιο του καρέ. Σε μερικές περιπτώσεις είναι μεγαλύτερος για να έχει ο φακός περιθώριο κινήσεων. Αν ο κύκλος κάλυψης είναι λίγο μικρότερος, (συμβαίνει στις compact) ο φακός βινιετάρει. Στην εποχή των SLR όλοι οι φακοί ήταν εξ ορισμού full frame. Με τις DSLR που στην πλειοψηφία τους, αρχικά τουλάχιστον, ευνοούσαν το φορμά APS-C, βγήκαν αρκετοί φακοί με κύκλο κάλυψης για το συγκεκριμένο φορμά. Οι τελευταίοι αν μπουν σε full frame βινιετάρουν πολύ, αφού ο κύκλος κάλυψης είναι πολύ μικρότερος. Σε αυτή την περίπτωση έχει προβλεφθεί οι φακοί με τον μικρότερο κύκλο κάλυψης να μπαίνουν αυτόματα σε crop mode.
Crop factor
Διατηρώντας ίδιο κύκλο κάλυψης δηλ. με ορισμένο φακό, ας δούμε τι συμβαίνει με διαφορετικά φορμά αισθητήρων. Έστω ότι φωτογραφίζουμε από το ίδιο σημείο. Έστω λοιπόν ότι δουλεύουμε με φακό 50mm. Με full frame αισθητήρα παίρνουμε ένα συγκεκριμένο κάδρο ενώ με τον αισθητήρα APS-C το κάδρο μας κροπάρεται δηλ. γίνεται σαφώς πιο κοντινό. Διαιρώντας την διαγώνιο του κάδρου 35mm και την αντίστοιχη του APS-C βρίσκουμε λόγο 1,5x και συνάμα διαπιστώνουμε ότι η εικόνα μας στο σκόπευτρο είναι 50% μεγαλύτερη, σα να είχε γίνει με φακό εστιακής απόστασης 1,5x δηλ. στην περίπτωσή μας 50×1,5x=75mm!
