Στο προηγούμενο τεύχος, αναφερθήκαμε στον μηχανισμό ίριδας διαφράγματος. Τώρα, σειρά έχει η επίδραση της επιλογής τιμής διαφράγματος στην πολύ σημαντική παράμετρο του βάθους πεδίου (Depth of Field ή DoF). Με τον όρο αυτό εννοούμε το εύρος μεταξύ του πλησιέστερου και του πιο απομακρυσμένου επιπέδου, ανάμεσα στα οποία όλα τα αντικείμενα εμφανίζονται με ικανοποιητική ευκρίνεια. Το βάθος πεδίου εκτείνεται κατά το 1/3 εμπρός και 2/3 από το κεντρικό σημείο εστίασης όπου θεωρητικά η ευκρίνεια φθάνει στο maximum ενώ να σημειώσουμε ότι μέσα στο βάθος πεδίου μιλάμε για “αποδεκτή” ευκρίνεια.
Ο έλεγχος του βάθους πεδίου επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το ύφος και το περιεχόμενο της εικόνας μας. Ένα πορτραίτο, τραβηγμένο με φακό 100mm και κλειστό διάφραγμα (f/11) εμφανίζει πολύ περισσότερη πληροφορία (στο φόντο) απ’ ότι η ίδια λήψη με ανοικτό διάφραγμα π.χ. f/2.
Oι παράγοντες που επιδρούν στον καθορισμό του βάθους πεδίου είναι πρώτα η τιμή διαφράγματος και στη συνέχεια η εστιακή απόσταση του φακού, η απόσταση αντικειμένου/εστιακού επιπέδου και τέλος οι διαστάσεις του αισθητήρα (παλιότερα, στην αναλογική εποχή, το φορμά του φιλμ).
Μικρό ή διευρυμένο βάθος πεδίου;
Περιορισμένο βάθος πεδίου στην εικόνα, μεταφράζεται σε θόλωμα ή φλουτάρισμα των λεπτομερειών πέραν του βασικού αντικειμένου. Αντίθετα, μεγάλο βάθος πεδίου, σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των αντικειμένων που περιλαμβάνονται στο κάδρο παρουσιάζονται εστιασμένα, αναδεικνύοντας τη λεπτομέρεια.
Οι φωτογράφοι επιλέγουν αυξημένο βάθος πεδίου σε λήψεις τοπίων ή μεγάλων εσωτερικών χώρων, αφού με αυτό τον τρόπο αναδεικνύεται όλο το περιεχόμενο στη σύνθεση. Από την άλλη μεριά, ελαχιστοποιώντας το βάθος πεδίου στο πορτραίτο πετυχαίνουμε να συγκεντρώσουμε το βλέμμα του παρατηρητή στα μάτια θολώνοντας όλες τις άλλες λεπτομέρειες που αποσπούν την προσοχή. Γενικότερα με τον έλεγχο βάθους πεδίου, ο φωτογράφος επιμένει στα σημεία που θέλει και έχει ένα πανίσχυρο εργαλείο στην προσπάθεια να αποδώσει την ατμόσφαιρα μιας λήψης.
Ηyperfocal μαθηματικά
Παρακάτω παραθέτουμε τους μαθηματικούς τύπους υπολογισμού της υπερεστιακής απόστασης και του βάθους πεδίου για full frame αισθητήρες (διαστάσεις 24x36mm).
H = f2/s*c
(όπου: Η=υπερεστιακή απόσταση, f=εστιακή απόσταση φακού, s= διάφραγμα, c= διάμετρος του μέγιστου επιτρεπόμενου κύκλου σύγχυσης*)
Παράδειγμα: αν f= 35mm, s= 8, c= 0,025mm, τότε H= 352 / 8*0,025 → H= 6125mm → H= 6,125m
Υποσημείωση: Τι είναι οι περιβόητοι κύκλοι σύγχυσης (circles of confusion);
Όταν τραβάμε μια φωτογραφία πολλές ακτίνες φωτός περνάνε διαμέσω του φακού στο φιλμ. Όταν φτάνουν στο φιλμ κάθε μια από αυτές σχηματίζει ένα κύκλο. Όσο πιο μικρός είναι ο κύκλος αυτός όταν συναντά το επίπεδο του φιλμ, τόσο πιο εστιασμένο θα είναι το σημείο αυτό. Ο κύκλος αυτός αναφέρεται ως “κύκλος σύγχυσης”. Ως ένα βαθμό ο κύκλος αυτός είναι αρκετά μικρός -και αόρατος με γυμνό μάτι- για να θεωρείται εστιασμένος. Η πιο συνήθης διάμετρος του μέγιστου επιτρεπόμενου κύκλου σύγχυσης κυμαίνεται στα 0.03mm. H τιμή αυτή είναι επαρκής για εκτυπώσεις μέχρι περίπου και μεγέθους 20x25cm. Η παράμετρος του μέγιστου επιτρεπόμενου κύκλου σύγχυσης καθορίζεται από τη διαχωριστική ικανότητα του φακού και το κοντράστ του φακού.
Υπερεστιακή απόσταση
Υπάρχει ένας απλός τρόπος να εκμεταλλευτούμε στο έπακρο τα περιθώρια βάθους πεδίου και αυτός λέγεται υπερεστιακή απόσταση (hyperfocal distance). Με τον όρο υποδηλώνουμε την ιδιαίτερη τεχνική ρύθμισης απόστασης εστίασης όπου μεγιστοποιείται το βάθος πεδίου έχοντας το κεντρικό αντικείμενο σε διαφορετική απόσταση από την αρχική του νεταρίσματος.
Η υπερεστιακή απόσταση (για ορισμένο διάφραγμα) ορίζεται ως “το κοντινότερο εστιασμένο σημείο, όταν ο φακός έχει εστιάσει στο άπειρο“. Ένα απλό παράδειγμα θα μας διευκολύνει να κατανοήσουμε αυτή την απλή τεχνική. Εργαλείο μας θα είναι ένας παλιός καλός Zeiss Distagon T* 50mm f/4 για Hasselblad 6×6. Mε διάφραγμα f/11 και απόσταση εστίασης τα 2m δίνει βάθος πεδίου από το 1,4m ως τα 4m. Mεταθέτοντας το πιο μακρινό άκρο ώστε να συμπίπτει στο άπειρο μετατοπίζεται προφανώς και το άλλο άκρο και έτσι όλα εμφανίζονται εντός βάθους πεδίου από τα δύο μέτρα ως το άπεριο. Με άλλα λόγια έχοντας προρρυθμίσει το φακό στην υπερεστιακή απόσταση, εκμεταλλευόμαστε πολύ καλύτερα τη ζώνη ευκρινούς αναπαραγωγής.
Σημειώνουμε ότι η τεχνική ρύθμισης του φακού στην υπερεστιακή απόσταση προκαλεί μια ασάφεια αφού το τελικό αποτέλεσμα είναι διαφορετικό από αυτό που βλέπουμε μέσω του σκοπεύτρου. Για το λόγο αυτό χρειάζονται κάποιοι πειραματισμοί για να αποκτήσει κανείς σιγουριά.
TIPS
• H εστιακή απόσταση δεν επηρεάζει καθαυτό το βάθος πεδίου. Τυπικά, το ίδιο βάθος πεδίου έχουμε τηρώντας σταθερό διάφραγμα π.χ. f/5,6 και στον ευρυγώνιο 24mm και στον τηλεφακό 100mm. Απλά επιδρά η μεγαλύτερη μεγέθυνση του τηλεφακού άρα και η όποια λεπτομέρεια εκτός εστίασης φαίνεται μεγεθυμένη και συνακόλουθα πιο φλου.
Μεγαλύτερο βάθος μέσω ISO
Μερικές φορές συμβαίνει να χρειαστούμε αυξημένο βάθος πεδίου, κυρίως στο τοπίο, για να αποδώσουμε με μέγιστη λεπτομέρεια όλα τα στοιχεία μιας σύνθεσης.
Όταν όμως ο καιρός είναι συννεφιασμένος και …βαρύς, και το διαθέσιμο περιβαλλοντικό φως λιγοστό, τα πράγματα δυσκολεύουν. Ειδικά αν δεν διαθέτουμε τρίποδο και πρέπει να τραβήξουμε στο χέρι.
Τότε η μόνη λύση είναι να αυξήσουμε την ευαισθησία ISO. Ευτυχώς οι σύγχρονοι αισθητήρες είναι ανεκτικοί σε τέτοιες ρυθμίσεις και προσφέρουν εικόνες χωρίς αισθητό θόρυβο ακόμη και μέχρι ISO 1600/3200 ή και παραπάνω σε ορισμένες μηχανές με full frame αισθητήρα και λογική ανάλυση.
Παράδειγμα: όταν με ISO 100 το φωτόμετρο δινει ένδειξη EV 10 ή 1/125sec. f/2,8 ανεβάζοντας σε ISO 1600 μπορούμε να τραβήξουμε με 1/125 f/11 που είναι μια χαρά για επαρκές βάθος πεδίου με 50mm φακό.
DoF Preview
Στις ρεφλέξ μηχανές το είδωλο που σχηματίζεται στο πενταπρισματικό σκόπευτρο αναλογεί με τον φακό ρυθμισμένο σε τελείως ανοικτό διάφραγμα. Π.χ. αν ο φακός μας είναι 35mm f/2 βλέπουμε πως θα είναι η φωτογραφία μας στο f/2. Δηλ. αν η ρύθμιση διαφράγματος είναι για f/5,6 τότε στην πραγματικότητα το τελικό αποτέλεσμα θα έχει περισσότερο βάθος πεδίου. Για να προαπεικονίσουμε στο πενταπρισματικό σκόπευτρο το αποτέλεσμα με το διάφραγμα εργασίας, αξιοποιούμε το ειδικό πλήκτρο Depth of Field Preview που υπάρχει σε αρκετά μοντέλα. Εναλλακτικά, ενεργοποιούμε τη λειτουργία LiveView και πατάμε το προαναφερόμενο πλήκτρο.
Ηyperfocal με σύγχρονο φακό χωρίς ενδείξεις DoF
Ρυθμίζοντας την υπερεστιακή απόσταση σε μοντέρνο φακό χωρίς ένδειξη βάθους πεδίου:
1. Επιλέγουμε λειτουργία προτεραιότητας διαφράγματος (A) και το επιθυμητό f/No π.χ. f/11
2. Μεταφερόμαστε σε χειροκίνητη εστίαση.
3. Συμβουλευόμαστε ένα πίνακα υπερεστιακών αποστάσεων π.χ. ανατρέχοντας στο ειδικό site www.dofmaster.com (βλ. παρακάτω).
4. Εστιάζουμε στην υποδεικνυόμενη απόσταση χωρίς να μας πειράζει που η εικόνα στο σκόπευτρο δεν είναι 100% καθαρή.
Πίνακας με τα βάθη πεδίου
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 240
