Mερικοί ισχυρίζονται ότι οι φακοί fisheye υπάρχουν μόνον για εντυπωσιασμό.Ότι δεν είναι πραγματικοί φακοί αλλά προορίζονται μόνον για ειδικά εφέ. Όμως δεν παύουν να μας εντυπωσιάζουν με τις ικανότητές τους. Μπορεί οι fisheye να μην αφορούν τους πάντες αλλά έχουν εφαρμογές σε εξειδικευμένες περιπτώσεις. Ουσιαστικά πρόκειται για τους πιο ακραίους ευρυγώνιους. Έχουν κάλυψη οπτικού πεδίου 180° και το πετυχαίνουν επιτρέποντας την γεωμετρική παραμόρφωση στα άκρα – κάτι αδιανόητο για οποιαδήποτε άλλη κατηγορία φακών.
Φωτογραφίες: Λουκάς Χαψής
Διακρίνονται δύο είδη fisheye. Ι. οι κυκλικοί και ΙΙ. οι full frame. Oι πρώτοι σχηματίζουν ως είδωλο “εγγεγραμμένο” κύκλο (δηλαδή κύκλο που ακουμπά στην πάνω και κάτω πλευρά του παραλληλόγραμμου καρέ, αφήνοντας κενό ένα μέρος της παραλληλόγραμμης επιφάνειας) Οι δεύτεροι δηλ.οι full frame fisheye, διαμορφώνουν ως είδωλο “περιγεγραμμένο” κύκλο δηλ. ο κύκλος κάλυψης εμπεριέχει το παραλληλόγραμμο του καρέ αλλά και πάλι με σφαιρική παραμόρφωση. Στο φορμά 35mm οι circular fisheye έχουν συνήθως εστιακές αποστάσεις 8mm και οι full frame 15-16mm.
Kύκλοι κάλυψης και fisheye
Όπως έχουν επανειλημμένα γράψει, όλοι οι φωτογραφικοί φακοί παράγουν κυκλικό είδωλο το οποίο ονομάζεται και κύκλος κάλυψης. (Σημ.: Ο κύκλος κάλυψης δεν είναι ίδιος για όλους τους φακούς του συγκεκριμένου φορμά, δηλ. ανάλογα με την οπτική σχεδίαση στα ίδια mm εστιακής απόστασης ενδεχομένως έχουμε διαφορετικούς κύκλους κάλυψης από φακό σε φακό). 
Από την επιφάνεια του κύκλου αξιοποιείται από τον αισθητήρα ένα εσωτερικό παραλληλόγραμμο τμήμα. Στους superwide φακούς επειδή αντιστοιχεί ευρύ οπτικό πεδίο από 90° και πάνω, αρχίζουν τα προβλήματα βινιεταρίσματος, πτώσης φωτεινότητας και σφαιρικής παραμόρφωσης στα άκρα της εικόνας (ειδικά υπό κλίση). Οι fisheye υπερβαίνουν το πρόβλημα του βινιεταρίσματος με κάλυψη 180° χάρη στη σχεδίαση με τεράστιο εμπρόσθιο κρύσταλλο, χωρίς να ασχολούνται με τη διόρθωση της παραμόρφωσης. Αποδίδουν λοιπόν κάδρο 180° είτε σε μορφή κύκλου είτε full frame, με μοναδικά χαρακτηριστικά: υπερβολικό βάθος πεδίου και απίστευτη απόδοση της προοπτικής.
Σχεδίαση
Εξετάζοντας
την αρχιτεκτονική των fisheye διαπιστώνουμε ότι ακολουθούν την τυπική retrofocus δομή με ιδιαίτερο γνώρισμα το πολύ μεγάλο εμπρόσθιο στοιχείο, απαραίτητο για την ευρύτατη κάλυψη οπτικού πεδίου. Το back focus (η απόσταση από το πίσω οπτικό στοιχείο ως τον αισθητήρα) είναι μεγαλύτερο από την εστιακή απόσταση του φακού και αυτό γίνεται για να μένει αρκετός χώρος για την κίνηση του καθρέπτη στις SLR. Μερικοί fisheye δεν έχουν καν μηχανισμό ίριδας διαφράγματος και αρκούνται σε σταθερή φωτεινότητα γύρω στο f/5,6 ή f/8.
Εφαρμογές
• Οι fisheye χάρη στην “ευρύτατη” ματιά τους αξιοποιούνται σε ταξιδιωτικά, editorial και άλλα θέματα. Όμως χρειάζονται μεγάλη προσοχή και εμπειρία στη σύνθεση. Για να βγει ένα αντικείμενο πρώτου πλάνου με μεγάλο μέγεθος πρέπει κυριολεκτικά να κολλήσει ο φακός επάνω του, ενώ το background απομακρύνεται πολύ. Επίσης, ακόμη και λίγο να μετατοπίσουμε το φακό αλλάζουν οι συσχετισμοί και τα αντικείμενα “παραμορφώνονται” με διαφορετικό τρόπο. Το τεράστιο βάθος πεδίου τα βγάζει όλα νετ οπότε, ναι μεν, ο φωτογράφος δεν ανησυχεί για την εστίαση αλλά δεν υπάρχουν περιθώρια για επιλεκτική μεταχείριση κάποιων αντικειμένων αν τα θέλουμε out of focus.
• Προσαρμόζοντας fisheye φακό στη μηχανή και κοιτώντας μέσα από το πενταπρισματικό σκόπευτρο, ανακαλύπτουμε μια γοητευτική όσο και απροσδόκητη εκδοχή του κόσμου που μας περιβάλλει. Ξανοίγονται δημιουργικές δυνατότητες που δεν περιμέναμε, ιδιαίτερα αν προσπαθήσουμε με ανορθόδοξες γωνίες, με λήψεις του έναστρου ουρανού, με αρχιτεκτονικά μεγαθήρια κλπ.
• Fisheye για πανοράματα χωρίς πολλαπλές λήψεις. Η εμπειρία δείχνει ότι η πλέον ευρυγώνια “διορθωμένη” και χωρίς παραμορφώσεις εστιακή απόσταση αντιστοιχεί σε περίπου 120°. Αυτό δεν φθάνει για πανοραμική φωτογραφία που στην αυστηρή της έννοια καλύπτει 180°.
• Το τεράστιο οπτικό πεδίο του fisheye μοιάζει ελκυστικό για εφαρμογή σε πανοραμικά αν δεν στεκόταν εμπόδιο η παραμόρφωση. Εδώ παρεμβάλλεται ο ρόλος των προγραμμάτων defishing όπως DxO ViewPoint, Hugin, Ptlens, Fisheye Hemi κλπ. που αποκαθιστούν τις ευθείες γραμμές.
Ο πιο σπάνιος fisheye
O πιο extreme fisheye όλων των εποχών ήταν ο γιγάντιος σε εξωτερικές διαστάσεις (βάρους 5,2kg.) 6mm f/2,8 της Nikon. Το οπτικό του πεδίο δεν είναι 80° αλλά ευρύτερο δηλ. 220° και ξεπερνά την κάλυψη ημισφαιρίου. Ο εν λόγω περιορισμένης παραγωγής φ
ακός, βάρους 5,2κιλών, σχεδιάστηκε κατά παραγγελία, ειδικά για αποστολές του National Geographic στην Ανταρκτική! Σήμερα αξιοποιείται με βοήθεια ειδικού software (QuickΤime VR/iPix) για λήψη virtual reality υλικού. Κομμάτια έχουν πουληθεί στο eBay για πάνω από $30.000! Ακόμη πιο σπάνια είναι η “αργή” έκδοση 6mm f/5,6 ένας πολύ πιο εύχρηστος, αν και κατά 2 f/stop λιγότερο φωτεινός, φακός με βάρος μόλις 430γρ.
Δημιουργικές προεκτάσεις
Τα περιθώρια πρωτότυπων fisheye λήψεων είναι τεράστια. Ο φωτογράφος 
μπορεί να δει με θετικό μάτι την έννοια της παραμόρφωσης και της στρέβλωσης των ευθειών και να αλλάξει τον ορθόδοξο, “κατεστημένο” τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο. Ένα σχεδόν σφαιρικό σκηνικό παραξενεύει τον παρατηρητή αλλά αποτελεί και ευκαιρία για μια ανατρεπτική προσέγγιση. Στρέφοντας μάλιστα τον φακό προς τα πάνω ή προς τα κάτω πετυχαίνουμε δραματικές όψεις του αρχικού θέματος που δεν είχαμε ποτέ φανταστεί. Σε αυτές τις περιπτώσεις,ο πειραματισμός είναι το Α και το Ω.
Aν δεν το ψάξει κανείς πολύ, δεν μπορεί να είναι σίγουρος ως που φθάνουν οι δυνατότητες.
Fisheye στις actioncam
Oι actioncam στη μεγάλη πλειοψηφία τους χρησιμοποιούν ακραίους ευρυγώνιους ή fisheye γύρω στις 160-180°, στην προσπάθεια να μην έχουν έγνοιες για νετ, βάθος πεδίου κλπ. Aυτό βέβαια κα
ταλήγει σε μακρινά, συνολικά πλάνα όπου η οποιαδήποτε προσέγγιση συγκεκριμένου αντικειμένου σε πρώτο πλάνο, το αποδίδει με δυσανάλογη -και ενοχλητική- παραμόρφωση. Γι’ αυτό πολλοί κατασκευαστές περιλαμβάνουν στο πακέτο ειδικό software που αναλαμβάνει την “αποκατάσταση” της εικόνας με αυτόματη γεωμετρική διόρθωση ώστε να μην τόσο ενοχλητικό το fisheye effect. Για παράδειγμα, η γνωστή σε όλους GoPro περιλαμβάνει το ειδικό εργαλείο Fisheye Removal στο software GoPro Studio.
Fisheye για αρχάριους
• Το όνομα fisheye για τους υπερευρυγώνιους φακούς με γεωμετρική παραμόρφωση οφείλεται στον Robert W. Wood (1906).
• Oι πρώτες εφαρμογές των fisheye φακών ήταν στην μετεωρολογία.
• Οι τυπικές εστιακές αποστάσεις των fisheye φακών είναι 8mm για τους κυκλικούς και 15-16mm για τους φακούς πλήρους καρέ.
• Η οπτική γωνία ενός fisheye κυμαίνεται ανάμεσα στα 160°-180°.
• Η εστίαση δεν μας απασχολεί ιδιαίτερα λόγω του τεράστιου βάθους πεδίου.
Παραμόρφωση
Με τους συνήθεις φακούς η γεωμετρική παραμόρφωση είναι κατακριτέα και οδηγεί σε
αρνητική βαθμολόγηση. Στους fisheye η βαρελοειδής παραμόρφωση είναι εγγενής και αναμενόμενη. Οι μόνες δύο ευθείες είναι οι άξονες συμμετρίας, οριζόντιος και κάθετος.
