Στη σκέψη του μέσου φωτογράφου οι φακοί zoom υπερέχουν γιατί προσφέρουν πολλά σε ένα. Καλύπτουν δηλ. περισσότερες εστιακές αποστάσεις σε ένα περίβλημα και μάλιστα σε ελκυστική τιμή. Όπως πάντα, η προσεκτική ανάλυση του θέματος φέρνει στην επιφάνεια τα συν και πλην. Οι πρώτοι φακοί μεταβλητής εστιακής απόστασης είχαν εφαρμογή σε κινηματογραφικές μηχανές στις αρχές του 20ου αιώνα, όπως ο πρωτότυπος zoom του C.C. Allen (1902) και ο πρώτος zoom μαζικής παραγωγής Bell and Howell Cooke Varo 40-120mm (1932). Χρειάστηκε να φθάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του ‘50 για να λανσαριστεί ο πρώτος φωτογραφικός zoom, o Κilfitt Zoomar 36-82mm f/2,8.
H σχεδίαση
Ένας zoom είναι σαφώς πιο πολύπλοκος και έχει περισσότερα οπτικά στοιχεία από αντίστοιχους prime (σταθερούς) φακούς. Η δομή των zoom φακών πλησιάζει τις αρχές των τηλεφακών και αντεστραμμένων τηλεφακών. Η πολυπλοκότητα αυξάνεται διότι η σχέση του ενός στοιχείου με το άλλο και η θέση αλλάζουν από τη μεταβολή του τηλεφακού σε retrofocus και έχει ως αποτέλεσμα την ανάγκη περισσότερων διορθώσεων. Οι τελευταίες υλοποιούνται με προσθήκη και άλλων γκρουπ οπτικών στοιχείων, χρήση ακριβών κρυστάλλων (ασφαιρικών και χαμηλής διάχυσης) με εξωτικά υλικά όπως το λανθάνιο, το fluorite και άλλες σπάνιες γαίες. Επίσης υπάρχουν περισσότερα του ενός κινούμενα γκρουπ οπτικών στοιχείων, με συνέπεια να γίνεται πιο περίπλοκος και ο μηχανισμός (helicoid).
Τrue zoom vs. varifocal
• Σήμερα, όλοι οι φακοί μεταβλητής εστιακής απόστασης θεωρούνται zoom. Κανονικά πραγματικοί zoom είναι μόνον οι φακοί που δεν αλλάζει η εστίαση όταν ζουμάρουμε. Αλλιώς λεγονται varifocal. Αν και αυτό το πρόβλημα συγκαλύπτεται από το Autofocus, εσείς κάντε το τεστ. Δείτε αν ο φακός σας είναι πραγματικός zoom. Ακυρώστε το autofocus. Nετάρετε με manual focus σε συγκεκριμένο σημείο. Αλλάξτε εστιακή απόσταση και επαληθεύστε αν παραμένει το νετ ή πρέπει να εστιάσετε ξανά.
Κατηγορίες zoom
Wideangle zoom: Οι ευρυγώνιοι είναι πραγματικά εύχρηστοι στην καθημερινότητα, δίνουν εντυπωσιακή προοπτική και βάζουν τον φωτογράφο μέσα στο πλάνο με πρωτόγνωρη αμεσότητα. Όμως είναι δύσκολοι σε διορθώσεις, ακόμη και σε prime σχεδιάσεις. Η κατηγορία 12-24mm ή 16-35mm (είτε σε APS-C ή σε full frame) πονοκεφαλιάζουν τους σχεδιαστές που έχουν να διορθώσουν πολλές γεωμετρικές παραμορφώσεις. Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε λοιπόν είναι να τσεκάρουμε τη σφαιρική εκτροπή δηλ. τα βαρελιάσματα κλπ.. Προσοχή λοιπόν: Πριν αγοράσουμε τέτοιο φακό ζητούμε πάντα να δοκιμάσουμε και να δούμε αν μας ενοχλεί η βαρελοειδής παραμόρφωση που σε ορισμένους είναι πολύ έντονη.
Standard (μεσαίοι) zoom: Σήμερα, οι εταιρείες έχουν καθιερώσει τους κιτ φακούς zoom συνήθως 18-55mm και σε ορισμένες περιπτώσεις 17-70mm ή 18-105mm (στο δημοφιλές φορμά APS-C). Στο full frame: standard zoom θεωρείται ο 24-70mm.
Η συγκεκριμένη κλίμακα εστιακών αποστάσεων δεν είναι τυχαία. Το εύρος εστιακών αποστάσεων 18-55mm, μετά την εφαρμογή του συντελεστή μεγέθυνσης 1,5x, αντιστοιχεί σε 27-82,5mm. Kαλύπτει δηλ. τις ανάγκες από ευρυγώνιο ως κοντό τηλεφακό πορτραίτου και όλες τις ενδιάμεσες εστιακές αποστάσεις.
H ευχρηστία, το μικρό βάρος (σε σχέση με τους μεμονωμένους φακούς) και η εξέλιξη των οπτικών, έχουν φέρει τους standard zoom στην πρώτη θέση των προτιμήσεων. Ας σημειώσουμε ακόμη τη λογική τιμή. Οι standard μεσαίοι zoom είναι προσιτοί διότι παράγονται σε μεγάλους αριθμούς.
Τelezoom: Οι φακοί αυτοί στο APS-C format καλύπτουν συνήθως το εύρος 50-200mm δηλ. 75-300mm και στο full frame to 70-200mm, δηλ. ζουμάρουν 3χ ως 4χ. Εχουν λιγότερες γεωμετρικές παραμορφώσεις αλλά είναι πιο ευπαθείς σε χρωματικά σφάλματα γι’ αυτό και ορισμένοι αναφέρονται ως APO (αποχρωματικοί) δηλ. είναι χρωματικά διορθωμένοι (εστιάζουν ακριβώς στο ίδιο σημείο τις χρωματικές συνιστώσες του ορατού φάσματος).
Superzoom: Αρκετοί φωτογράφοι τα τελευταία χρόνια βρίσκουν δελεαστική την ιδέα Αll in One (ένας μόνον φακός για όλες τις δουλειές). Έτσι προτιμούν zoom 18-200mm στο ΑPS-C format (ισοδύναμο δηλ. με 27-300mm) με την πεποίθηση ότι θα τους καλύψει στα πάντα. Το τελευταίο, δηλ. “Τα πάντα”, είναι σχετικό. Ναι μεν οι εστιακές αποστάσεις καλύπτονται αλλά το αργό διάφραγμα συνήθως f/4.o-5,6 θα δημιουργήσει προβλήματα σε συνθήκες με μέτριο περιβαλλοντικό φωτισμό. Επίσης δεν ευνοεί το ξεφοντάρισμα. Ταυτόχρονα προκύπτουν θέματα με τα κουνημένα καρέ γιατί με λίγο περιβαλλοντικό φως και σκοτεινά διαφράγματα οι ταχύτητες του κλείστρου γίνονται ανεπαρκείς.
TIPS
• Διάμετρος φίλτρου. Κρυφό κόστος του φακού είναι τα φίλτρα, ειδικά τα μεγάλης διαμέτρου. Δεν έχετε παρά να ψάξετε τιμές των καλών UV 62mm ή 67mm ή παραπάνω.
Macro zoom
Σε κάποιες περιπτώσεις θα δούμε να αναγράφεται η λέξη Macro στο περίβλημα ενός zoom. Συνήθως έτσι υποδηλώνει ο κατασκευαστής τη δυνατότητα το συγκεκριμένου φακού να εστιάζει κάπως πιο κοντά. Όμως πραγματικοί macrο είναι μόνον οι φακοί με λόγο αναπαραγωγής life size 1:1 (1x). Στους zoom, στην καλύτερη περίπτωση, βρίσκουμε 1:4 ή 1:5 δηλ. 0.25x ή 0.2x (ψευδο-macro). Εξ άλλου γιg το macro δεν φθάνει μόνον το lifesize αλλά και η ποιότητα που στους γνήσιους macro υλοποιείται με ειδική σχεδίαση πλεόντων στοιχείων.
Focus limiter
Επειδή ορισμένοι φακοί έχουν ιδιαίτερα μεγάλες διαδρομές από την εγγύτερη απόσταση εστίασης ως το άπειρο, σε κάποιες σχεδιάσεις προβλέπεται περιοριστής (limiter) που ορίζει τη διαδρομή στο ένα σκέλος π.χ. από τα 3m ως το άπειρο.
Υποχρεωτικά ακριβός zoom;
Ένας παλιός αστικός μύθος της φωτογραφίας λέει ότι για να πάρεις καλή ποιότητα από zoοm πρέπει να δώσεις πολλά λεφτά. Πράγματι μπορούμε να στραφούμε σε κάποιο φθηνό μοντέλο zoom με οικονομική, πλαστική κατασκευή και κάποιες παραχωρήσεις σε ποιότητα και υλικά π.χ. πλαστική μοντούρα, κάποια ακρυλικά οπτικά στοιχεία και συνήθως αργά διαφράγματα ή σε ακριβό, με γρήγορο διάφραγμα, stabilizer, και υψηλή ποιότητα κατασκευής.
Το παράδοξο είναι ότι χάρη στη σχεδίαση CAD και τη γενικότερη τεχνολογική εξέλιξη, ακόμη και φθηνοί standard zoom αποδίδουν αξιοπρεπώς.
Ψηφιακό Ζοοm
Σε πολλές μηχανές, κυρίως compact, προσφέρεται και ψηφιακό zoom. Δεν πρέπει να το συγχέουμε με το πραγματικό (oπτικό) zoom διότι η επιπλέον πληροφορία προκύπτει είτε τεχνητά με επαύξηση ανάλυσης (interpolation) είτε με κροπάρισμα από κεντρική περιοχή της επιφάνειας του αισθητήρα, κάτι που στην α. περίπτωση έχει χαμηλότερη ποιότητα και στη β. μειώνει την λεπτομέρεια.
Tα διλήμματα στην αγορά zoom
Σταθερό ή μεταβλητό διάφραγμα; Αν ο φακός μας γράφει 18-55mm f/3,5-5,6, αυτό σημαίνει ότι στο ευρυγώνιο άκρο, δηλ. τα 18mm το πραγματικό διάφραγμα να είναι f/3,5 και στα 55mm έχει φθάσει το f/5,6 (διαφορά 1 1/3stop). Με αυτό το δεδομένο, αρχικά μεταβάλλεται η φωτεινότητα από τον ευρυγώνιο στον τηλεφακό και γίνεται αισθητή ως διαφορά μέσα από το σκόπευτρο και εν συνεχεία, επηρεάζεται το autofocus που ζορίζεται στο f/5,6 σε χαμηλό φωτισμό.
Γρήγορο ή αργό διάφραγμα; Το πιο γρήγορο διάφραγμα, ιδιαίτερα το σταθερό, επιτρέπει πιο εύκολο νετ, δίνει διαυγέστερη εικόνα στο προσοφθάλμιο και αφήνει περιθώρια για φωτογράφηση με πιο γρήγορες ταχύτητες φωτοφράκτη (αν παραμένει αμετάβλητη η ευαισθησία). Όμως για να έχει ο φακός πιο φωτεινό διάφραγμα, πρέπει να ενσωματώνει πιο μεγάλα κρύσταλλα, άρα πιο βαρείς μηχανισμούς.
Autofocus ή manual focus; Όλοι οι φακοί της κατηγορίας είναι autofocus. Απλά διαφέρουν τα δακτυλίδια χειροκίνητης εστίασης όπου σε μερικούς zoom είναι σχεδόν εξαφανισμένα έχοντας ελάχιστο πλάτος. Επίσης ανάλογα με τη σχεδίαση και την ποιότητα του μηχανισμού (ultrasonic motor) διαφορές υπάρχουν στην απόκριση και το θόρυβο.
Οne touch ή two touch; Οι περισσότεροι ΑF φακοί προτιμούν τη σχεδίαση με δύο ξεχωριστά δακτυλίδια ανεξάρτητα μεταξύ τους για την εστίαση και το ζουμάρισμα, Έτσι δεν μπερδεύεται ο χρήστης
Φακοί original ή ανεξάρτητων κατασκευαστών; Αν και το γόητρο ανήκει στους original φακούς των μεγάλων εργοστασίων εν τούτοις κάθε φακός είτε είναι zoom ή σταθερής εστιακής απόστασης, πρέπει να κρίνεται μόνος του. Η εμπειρία δείχνει ότι τα μεγάλα εργοστάσια έχουν το πλεονέκτημα σε ποιότητα και τεχνογνωσία και οι ανεξάρτητοι κατασκευαστές προσφέρουν καλύτερες τιμές.
Stabilizer ή χωρίς; Αρκετοί zoom, ιδίως τελευταίας γενιάς εφοδιάζονται με μηχανισμό οπτικής σταθεροποίησης. Συνήθως αποτελείται από γυροσκοπικούς αισθητήρες, μικροεπεξεργαστή και ένα “διορθωτικό” γκρουπ οπτικών στοιχείων που κινείται αντισταθμίζοντας μικρομετρικά τον κραδασμό που θα “αντιληφθεί”. Τα σύγχρονα stabilzer εντός φακού δίνουν άνεση για λήψεις με τουλάχιστον 3 stop πιο αργή ταχύτητα από όσο θα χρειαζόταν για ακούνητο αποτέλεσμα. Π.Κ.
Φωτ.: © Λουκάς Χαψής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 241
