Στις δεκαετίες του 1960, 1970 κι αρχές του 1980 ήταν πολύ συνηθισμένες οι τηλεμετρικές compact με φιλμ 135 και φακό 40mm. Tη συγκεκριμένη
εστιακή απόσταση τη θεωρούσαν κατά κάποιο τρόπο στάνταρ και βόλευε λόγω απλής κατασκευής και μικρών διαστάσεων. Aς θυμηθούμε τις Canon Canonet, Yashica Electro, Minolta Himatic, Οlympus Trip κλπ. H επικράτηση των SLR έφερε στη θέση του στάνταρ φακού τα 50mm. Όμως με μια περίεργη τροπή των πραγμάτων, στα οποία έπαιξε σοβαρό μέρος η εμφάνιση των mirrorless, αλλά και η αγάπη του κόσμου στις ρετρό σχεδιάσεις και την απλότητα, ήλθαν στο προσκήνιο οι λεπτοί, μαζεμένοι, προσιτοί και γοητευτικοί στο μινιμαλισμό τους, pancake φακοί. Δεν είναι όλοι οι pancake φακοί 40mm αλλά στην πλειοψηφία τους φλερτάρουν με τη συγκεκριμένη εστιακή απόσταση, σαν εναλλακτική ανάμεσα στους στάνταρ και τους ημιευρυγώνιους. Όσο για την αρχιτεκτονική κινούνται ανάμεσα στις τυπικές σχεδιάσεις Double Gauss ή Τessar.
Ti είναι οι pancake
• Κατάλληλοι για όσους θέλουν να δουν τη μηχανή τους να αποκτά τον ελάχιστο δυνατό όγκο.
• Prime φακοί με σταθερή εστιακή απόσταση.
• Αρκετά φωτεινοί με διάφραγμα f/2 ή f/2,8 – κυρίως χάρη στην απλότητα της σχεδίασης και όχι τόσο λόγω χρήσης μεγάλων κρυστάλλων με αντίστοιχη φωτομεταδοτική ικανότητα.
• Σχετικά φθηνοί λόγω κατασκευαστικής απλότητας – σπανίως έχουν δακτυλίδι διαφράγματος, ενδείξεις αποστάσεων ή κάποιο άλλο χειριστήριο.
Τι δεν είναι οι pancake
• Πολύ φωτεινοί – δεν θα βρείτε pancake f/1,4. Λογικό είναι αφού για να γίνει κάτι τέτοιο,
ο φακός θα έπρεπε να έχει μεγάλα και βαρειά κρύσταλλα, άρα θα ακυρωνόταν ο μικρός όγκος.
O σοβιετικής κατασκευής Ιndustar 50mm f/3,5 ήταν από τους πρώτους pancake φακούς. Παραγόταν στις μεταπολεμικά δημοφιλείς βιδωτές μοντούρες Μ39 και Μ42. Από οπτικής πλευράς βασιζόταν στην τυπική σχεδίαση Tessar με 4 κρύσταλλα σε 3 ομάδες. Πολύ μικρός σε διαστάσεις και ελαφρός, ζύγιζε μόλις 75γρ. Οι τυχόν ενδιαφερόμενοι θα βρουν πολλά κομμάτια στο eBay σε χαμηλές τιμές από €20 ως €40.
Φακοί – καπάκια (body cap lenses)
Στις παρυφές της κατηγορίας των φακών pancake ζουν οι φακοί-καπάκια. Ίσως τα απλούστερα μέλη της οικογένειας των 
εναλλακτών φακών για μηχανές συστήματα. Τυπικά παραδείγματα αποτελούν οι Οlympus Body Cap 15mm f/8 και ο Fujifilm XM-FL24mm f/8. Είναι πολύ λεπτά, απλούστατα στην οπτική δομή κατασκευάσματα με σταθερό διάφραγμα, χωρίς μηχανισμό ίριδας και εστίασης και με πολλούς συμβιβασμούς στην οπτική ποιότητα. Το “καπάκι”της Οlympus προεξέχει μόλις 9mm και ζυγίζει “στο φτερό” 22γρ. Δεν υπάρχουν ούτε ηλεκτρικές επαφές, ούτε μοτέρ εστίασης. Δεν δέχεται φίλτρα ούτε παρασολέιγ. Το διάφραγμα είναι σταθερό f/8 και υπάρχει μόνον ένας επιλογέας τριών θέσεων για εστίαση στα 30εκ. στην υπερεστιακή απόσταση και στο άπειρο.
Canon EF40mm f/2,8 STM
Οι φακοί STM της Canon με stepper motor είναι βελτιστοποιημένοι για συνεργασία με σώματα που οι αισθητήρες 
ενσωματώνουν τεχνολογία Dual Pixel CMOS με “εμφυτευμένα” phase detection pixel. Έτσι εξασφαλίζουν πολύ ταχύτερη αυτόματη εστίαση σε λειτουργία Live View και Video. Κατασκευαστικά o εν λόγω pancake είναι o ορισμός της απλότητας με έξι στοιχεία -εκ των οποίων ένα ασφαιρικό- σε τέσσερα γκρουπ και μηχανισμό ίριδας διαφράγματος με επτά πτερύγια. Η ποιότητα κατασκευής είναι τυπική Canon δηλ. πλαστικά άριστης ποιότητας και μεταλλική μοντούρα αλλά ένα κλικ πιο κάτω από την κορυφαία σειρά L. H χειροκίνητη εστίαση ελέγχεται από το (αναπόφευκτα) λεπτό δακτυλίδι manual focus αλλά με ηλεκτρική σύνδεση (focus by wire). Σημειώνουμε ότι στις κοντινές αποστάσεις εστίασης (min. 25cm) το εξωτερικό μήκος του φακού αυξάνεται λόγω προέκτασης. Aν κάποιος προτίθεται να τον αξιοποιήσει σε video λόγω βηματικού μοτέρ STM αποτελεί καλή ιδέα.
Canon EF-S 24mm f/2,8 STM
O oρισμός του λιλιπούτειου σύμφωνα με την Canon κυκλοφόρησε το 2014 και ζυγίζει μόλις 125γρ. Είναι πράγματι ο 
μικρότερος φακός της γκάμας. Ανήκει στη σειρά EF-S που σημαίνει ότι κουμπώνει μόνο σε σώματα APS-C όπως EOS 200D, 1300D, 80D κλπ. αφού έχει τον αντίστοιχο κύκλο κάλυψης για το συγκεκριμένο φορμά αισθητήρων. Mε βάση τον συντελεστή πολλαπλασιασμού της εστιακής απόστασης 1,6x ισοδυναμεί με 39mm. Βασική ειδοποιό διαφορά αποτελεί η οδήγηση του autofocus με αθόρυβο βηματικό μοτέρ Micro Step. Στη δομή του περιλαμβάνονται 6 στοιχεία (ένα ασφαιρικό) σε 5 γκρουπ. Όσο για τον αριθμό πτερυγίων του μηχανισμού ίριδας διαφράγματος είναι στο μέσο όρο (7). Το μοναδικό χειριστήριο είναι ένας διακόπτης δύο θέσεων που επιλέγει ανάμεσα σε AF και MF. Όπως και στην περίπτωση του άλλου pancake της Canon, έχει επιλεγεί η λειτουργία focus by wire δηλ. η χειροκίνητη εστιαση γίνεται μέσω μικρομοτέρ, του ίδιου που αξιοποιείται και για το autofocus. Με άλλα λόγια δεν υπάρχει μηχανική παρά μόνον ηλεκτρική ζεύξη μεταξύ δακτυλιδιού MF και του γκρουπ κρυστάλλων που αναλαμβάνουν την εστίαση.
Fujifilm XF18mm f/2
Δεν είναι όλοι οι pancake ημιευρυγώνιοι/στάνταρ. Μερικοί επιλέγουν ευρυγώνιο οπτικό πεδίο όπως συμβαίνει στην 
περίπτωση του XF 18mm f/2 R. Για την ιστορία, ο συγκεκριμένος φακός συμμετείχε στην πρώτη τριάδα οπτικών X-Mount που πλαισίωσαν την αρχετυπική X-Pro1. Iσοδυναμεί με 27mm στο full frame. Χάρη στη σχεδιαστική απλότητα ζυγίζει μόλις 115γρ. Παρόλα αυτά το σώμα και η μοντούρα κατασκευάζονται από ελαφρό μεταλλικό κράμα και μόνον τα δακτυλίδια εστίασης και διαφραγμάτων (ρύθμιση με βήματα 1/3click συν θέση Α για λειτουργία Program και Shutter Priority) είναι πλαστικά. Η χειροκίνητη εστίαση και στην εκδοχή της Fujifilm είναι με power focus, ίσως για εξοικονόμηση διαστάσεων αφού οι μηχανικές ζεύξεις έχουν μεγαλύτερο όγκο από τις ηλεκτρικές επαφές. Εσωτερικά βρίσκουμε 8 κρύσταλλα (εκ των οποίων 2 ασφαιρικά) σε 7 γκρουπ κι ένα τυπικό μηχανισμό διαφράγματος με 7 πτερύγια. Στο πακέτο βρίσκουμε και ένα ποιοτικό, τετραγωνισμένο lens hood.
Fujifilm XF 27mm f/2,8
Αν ο κάτοχος mirrorless Fujifilm, θέλει pancake πιο κοντά στον στάνταρ φακό, τότε ας κοιτάξει προς τον προσιτό XF
27mm f/2,8. Η χαμηλή τιμή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μέτρια φωτεινότητα (εξ ου και η μικρή διάμετρος του εμπρός οπτικού στοιχείου) και στην πιο οικονομική κατασκευή. Έτσι έχει πιο πολλά πλαστικά μέρη από τους πιο ακριβούς συναδέλφους του και δεν υπάρχει το δακτυλίδι των διαφραγμάτων, αλλά τουλάχιστον εμμένει στη μεταλλικη μοντούρα. Οι φυσικές διαστάσεις διαφέρουν ελάχιστα όταν εστιάζει με το σύστημα που η ίδια η Fujifilm ονομάζει Linear Extension Focusing System. Το μόνο χειριστήριο για τον φωτογράφο είναι το δακτυλίδι εστίασης – αν και όποτε χρησιμοποιηθεί στη θέση της αυτόματης εστίασης. Ζυγίζει ελάχιστα λιγότερο από 80γρ. εστιάζει κοντά ως τα 35cm και περιλαμβάνει επτά οπτικά στοιχεία (ένα ασφαιρικό) σε πέντε γκρουπ.
Nikon 1 NIKKOR 10mm f/2.8
O μοναδικός pancake φακός στη γκάμα Nikon, αφορά τις μηχανές σειράς 1 (CX format 1 ίντσας) δηλ. μοντέλα J και V, και ανήκει στην κατηγορία των ευρυγώνιων εφόσον λόγω συντελεστή 2,7x ισοδυναμεί με 27mm. Ο αέρας της μοντέρνας 
σχεδίασης είναι φανερός σε όλες τις παραμέτρους: οδήγηση με βηματικό μοτέρ STM για μεγαλύτερη ακρίβεια και αθόρυβη λειτουργία ειδικά στο video, power focus δηλ. manual focus by wire και όχι με μηχανική ζεύξη. Για τη χειροκίνητη εστίαση πρέπει ο φωτογράφος να ρυθμίσει ανάλογα από το σώμα (αφού το δακτυλίδι είναι απλά …διακοσμητικό). Αποτελείται από έξι οπτικά στοιχεία σε πέντε ομάδες και έχει μηχανισμό ίριδας με επτά πτερύγια που για τα δεδομένα των μικρών διαστάσεων του φακού αποτελεί τεχνική επιτυχία – με τη σημείωση όμως ότι το διάφραγμα ρυθμίζεται μόνον ως f/11). H ελάχιστη απόσταση εστίασης είναι 20cm που μεταφράζεται σε λόγο αναπαραγωγής 1:16. Δέχεται φίλτρα 47mm. Προαιρετικά διατίθενται θήκη (CL-N101) παρασολέιγ (ΗΝ-Ν101) και καπάκι (HC-N101).
Olympus Μ.Ζuiko Digital 17mm f/2,8
Pancake φακός σημαίνει κομψός και ελαφρύς. Η Olympus εφαρμόζοντας πιστά τη συνταγή δημιούργησε ένα πολύ 
ενδιαφέροντα ημιευρυγώνιο ισοδύναμο με 34mm στο full frame– ας μην ξεχνάμε ότι στο φορμά Micro 4/3 ισχύει συντελεστής πολλαπλασιασμού εστιακής απόστασης 2x λόγω μικρότερων διαστάσεων του αισθητήρα. Τα πλαστικά υψηλής ποιότητας μαζί με μεταλλικό μηχανισμό και μοντούρα συνεργάζονται για να δώσουν την θετική αίσθηση. Να σημειώσουμε ότι μαζί με τον φακό αποκτάτε και προστατευτικό φίλτρο 37mm (λογικό άλλωστε αφού τέτοια διάμετρος ειναι μάλλον σπάνια). Ο φακός συγκροτείται με έξι οπτικά στοιχεία σε τέσσερα γκρουπ ενώ ο μηχανισμός ίριδας με πέντε μόνον πτερύγια κρίνεται μάλλον βασικός (αν και παίζουν ρόλο και οι μικρές φυσικές διαστάσεις του φακού που έχει ύψος μόλις 22mm και βάρος 70γρ.
Panasonic Lumix 20mm f/1,7 II
Ο πιο φωτεινός ανάμεσα στους pancake της συλλογής μας προέρχεται από την Panasonic και έχει αναβαθμιστεί 
εξωτερικά με περισσότερα μεταλλικά μέρη αλλά την ίδια οπτική δομή. Ανήκει στο σύστημα Micro 4/3 που σημαίνει ότι ταιριάζει απροβλημάτιστα και σε Olympus. Κυκλοφορεί σε δύο φινιρίσματα εξ ολοκλήρου μαύρος ή με χρωμέ επιφάνεια. Παρά τις λιλιπούτειες διαστάσεις και το χαμηλό βάρος 87γρ. Στο χέρι του χρήστη δίνει την εντύπωση της ευρωστίας που ενισχύεται και από την καουτσουκένια υφή του δακτυλιδιού εστίασης. Όλα τα οπτικά στοιχεία (7 σε 5 γκρουπ εκ των οποίων δύο ασφαιρικά) έχουν δεχθεί πολλαπλή επίστρωση για αποφυγή της θάμβωσης και των αναλαμπών και καλύτερη φωτομεταδοτικότητα. Η ίριδα διαφράγματος με επτά λεπίδες σχηματίζει σχεδόν τέλειο κύκλο με δεδομένη και τη μικρή φυσική διάμετρο του φακού.
Pentax DA 40mm f/2,8 XS
Mάλλον στις XS (eXtra Small) διαστάσεις παραπέμπει ο κωδικός του φακού και πραγματικά είναι μάλλον ο πιο λεπτός 
pancake για DSLR όλων των εποχών, έχοντας “ύψος” λιγότερο από ένα εκατοστό (για την ακρίβεια προεξέχει από τη μοντούρα μόλις κατά 9,2mm)! Όσο για το βάρος, ζυγίζει μόλις 52γρ. παρά τη μεταλλική μοντούρα. Δεν πρέπει να συγχέεται όμως με τον άλλο oμοειδή του ίδιου κατασκευαστή που είναι κατά τι ογκωδέστερος και βαρύτερος… Ανάλογη των πραγματικά μικροσκοπικών διαστάσεων είναι και η διάμετρος του φίλτρου μόλις 27mm (τέτοια φίλτρα φοράνε κάποια camcorder). Η σχεδίαση είναι μάλλον απλή με πέντε κρύσταλλα σε τέσσερις ομάδες ενώ περιέργως ο μηχανισμός διαφράγματος έχει εννέα λεπίδες! Εστιάζει ως τα 40εκ. Δίνοντας λόγο αναπαραγωγής 0.13x που σημαίνει ότι δεν του ταιριάζουν τα macro.
Sony 20mm f/2,8 E-mount [APS-C]
H Sony δεν θα μπορούσε να μείνει έξω από τον χορό του ανταγωνισμού στους pancake φακούς που ως ιδέα ταιριάζουν 
πολύ στις compact σχεδιάσεις των μηχανών mirrorless. O φακός απευθύνεται μόνον στους κατόχους E-mount APS-C format μηχανών όπως οι σειρές Alpha 6×00 ή 5×00 και οι παλιότερες NEX, λόγω αντίστοιχου κύκλου κάλυψης. Ο φακός προεξέχει από τη μοντούρα κατά 2cm μόλις και περιλαμβάνει έξι κρύσταλλα σε έξι ομάδες εκ των οποίων τρία ασφαιρικά για την διόρθωση των σφαιρικών παραμορφώσεων, της κομητοειδούς παραμόρφωσης και του αστιγματισμού. Η εστίαση γίνεται με το πίσω γκρουπ στοιχείων όπως σε πολλούς στάνταρ φακούς. Εστιάζει ως τα 20cm αρκετά κοντά για τα δεδομένα της κατηγορίας. Όσο για τον μηχανισμό της ίριδας διαφράγματος είναι στο μέσο όρο της κατηγορίας με επτά πτερύγια.
Voigtlander Ultron 40mm f/2 SL-II
O πιο ιδιοσυγκρασιακός pancake της ομάδας, φέρει το ιστορικό όνομα Voigtlander και κατασκευάζεται στο εργοστάσιο 
της Cosina στην Ιαπωνία, γνωστό για την παραγωγή ΟΕΜ εκδόσεων φακών για αρκετούς επώνυμους οίκους. Η Voigtlander είναι γνωστή στους κύκλους των μυημένων για τους manual focus φακούς λογικού κόστους που προωθεί στην αγορά. Π.χ. ίσως κάποιοι γνωρίζουν ότι έχει δημιουργήσει ολόκληρη εναλλακτική σειρά rangefinder φακών για Leica M εξαιρετικής ποιότητας αλλά και για όλες σχεδόν τις συνήθεις μοντούρες. Επίσης κατασκευάζει τη σειρά rangefinder Bessa, τη Leica των φτωχών. Ο συγκεκριμένος Pancake κυκλοφορεί αποκλειστικά σε μοντούρες Canon και Νikon -full frame- μετά τη διακοπή παραγωγής για Pentax K (ελλείψει αγοραστικού ενδιαφέροντος). Αν και manual focus διαθέτει όλες τις αναγκαίες ηλεκτρονικές επαφές ώστε να ενεργοποιούνται οι αυτοματισμοί έκθεσης κλπ. Εχει 6 οπτικά στοιχεία σε 5 γκρουπ με διπλή ασφαιρική επιφάνεια στο πίσω στοιχείο και προσεγμένο μηχανισμό ίριδας διαφράγματος με εννέα πτερύγια. Μία έκπληξη επιφυλάσσει η συσκευασία που περιέχει ένα αντάπτορα step down 52>39mm και φίλτρο CloseUp.
φωτογραφία ανοίγματος: Ηλίας Λόης
