Oποιοσδήποτε φακός με εστιακή απόσταση μικρότερη των 50mm ονομάζεται ευρυγώνιος ενώ αν έχει μεγαλύτερη των 50mm, θεωρείται τηλεφακός (αναφορικά πάντα με το full frame format 24x36mm). Oι συμβατικοί φακοί χρησιμοποιούν διαθλαστικά οπτικά στοιχεία (κρύσταλλα με διάφορες καμπυλότητες, υλικά, διαθλαστικούς δείκτες και τρόπους κατεργασίας). Όμως στην περίπτωση των μεγάλων τηλεφακών οι φυσικές διαστάσεις γίνονται υπερβολικές και συνάμα ο όγκος και το βάρος αντιβαίνουν στην έννοια της ευχρηστίας. Έχετε προσπαθήσει να σηκώσετε 600mm τηλεφακό με καλή φωτεινότητα π.χ. F/4; Θα σοκαριστείτε. Οι αθλητικοί φωτορεπόρτερ σίγουρα πρέπει να είναι πολύ γυμνασμένοι στα βαράκια…
κείμενα Παναγιώτης Καλδής
Ευτυχώς υπάρχει εναλλακτική λύση για τους λάτρεις των μεγάλων εστιακών αποστάσεων. Είναι οι κατοπτρικοί (mirror) φακοί χρησιμοποιούν συνδυασμό αντακλαστικών και διαθλαστικών στοιχείων και πετυχαίνουν μεγάλη μείωση του εξωτερικού μήκους επί τη βάσει της σχεδιαστικής αρχής της αναδιπλωμένης οπτικής δέσμης. Δηλ. αντί η πορεία των φωτεινών ακτίνων να είναι ευθύγραμμη, εισέρχεται από το πρώτο (εμπρός) διαθλαστικό στοιχείο, ανακλάται σε διαδοχικά κατοπτρικά στοιχεία (στρογγυλούς καθρέπτες) και εξέρχεται από το τελευταίο προς τη μεριά του αισθητήρα. Η συνολική διαδρομή της φωτεινής δέσμης είναι ακριβώς ίδια στο συμβατικό και κατοπτρικό φακό. Με μια διαφορά: στην πρώτη περίπτωση είναι μια ευθεία και στη δεύτερη άθροισμα μικρότερων ευθειών (βλ. δίπλα σχήμα).
Τα υπέρ και τα κατά
Ο κατοπτρικός έχει δύο σημαντικά “δομικά” πλεονεκτήματα συγκρινόμενος με αντίστοιχο διαθλαστικό: παρουσιάζει μειωμένες χρωματικές εκτροπές (chromatic aberrations), αφού αυτές οφείλονται σε διαθλαστικά σφάλματα των συμβατικών οπτικών στοιχείων και επιπλέον είναι αξιοπρόσεκτα ελαφρότερος και μικρότερος σε μήκος. Αφού λοιπόν ο κατοπτρικός φακός πλεονεκτεί τόσο πολύ γιατί δεν έχει κυριαρχήσει; Γιατί εξακολουθούμε να βλέπουμε κατά κόρον συμβατικούς φακούς και σχεδόν καθόλου κατοπτρικούς; Η απάντηση έγκειται σε ένα επίσης δομικό μειονέκτημα των κατοπτρικών φακών. Δεν μπορεί να ενσωματωθεί μηχανισμός ίριδας μεταβλητού διαφράγματος ούτε autofocus. Έτσι οι κατοπτρικοί είναι καταδικασμένοι να κάνουν λήψη με το μέγιστο διάφραγμα (κατά περίπτωση κυμαίνεται από f/5,6 ως f/11 αναλόγως με την εστιακή απόσταση) και με manual focus. Aλλο ένα ζήτημα σχετίζεται με τη χρήση φίλτρων: αυτά μπορούν να τοποθετηθούν μόνον στο πίσω μέρος των κατοπτρικών φακών, σε ειδική θυρίδα (slit) και συνήθως δίδονται μαζί με το φακό στη συσκευασία του.
Λοιπά χαρακτηριστικά
Οι κατοπτρικοί δεν παύουν να είναι τηλεφακοί με όλα τα χαρακτηριστικά του είδους και συγκεκριμένα:
Περιορισμένο βάθος πεδίου Οι τηλεφακοί έχουν μικρό βάθος πεδίου. Όσο πιο μεγάλη είναι η εστιακή απόσταση, τόσο μικρότερο είναι το βάθος πεδίου στα ίδια ακριβώς διαφράγματα και στην ίδια απόσταση μηχανής – αντικειμένου. Έτσι, ένας φακός 500mm έχει πολύ μικρότερο βάθος πεδίου (στενότερη ζώνη εστίασης), από έναν φακό πορτραίτου 100mm. Σε αυτή ακριβώς την ιδιότητα των τηλεφακών βασίζεται η «επιλεκτική» εστίαση, με ξεφοντάρισμα του κυρίως αντικειμένου (δηλ. απομόνωση από το φόντο που αποδίδεται «φλου»). Η εν λόγω τεχνική αξιοποιείται για να δώσει έμφαση στο κυρίως θέμα (π.χ. πορτραίτα, άγρια ζώα στη φύση, αθλητικές εκδηλώσεις κλπ.).
Συμπίεση προοπτικής Η φαινομενική συμπίεση της προοπτικής είναι η ιδιότητα των τηλεφακών να δίνουν την αίσθηση ότι το εμπρός και το πίσω πλάνο έχουν μικρή απόσταση μεταξύ τους.
Donut rings
Οι φωτογραφίες με κατοπτρικό φακό παρουσιάζουν έντονο το φαινόμενο των donut rings. Δηλ. τα μη εστιασμένα highlights στο φόντο αναπαρίστανται σαν φωτεινά δακτυλίδια. Το εφέ έχει σχέση με τη δομή των κατοπτρικών φακών. Προέρχεται από ανακλάσεις στο πίσω οπτικό στοιχείο του φακού, το οποίο έχει στο κέντρο μία τρύπα για να περνά το φως προς τον αισθητήρα. Η εστίαση σε κοντινά αντικείμενα, κάνει πιο εμφανές το εφέ (βλ. παράδειγμα στην παραπάνω εικόνα)
Tip
• Εστιακή απόσταση φακού είναι η φυσική απόσταση ανάμεσα στο οπτικό κέντρο του φακού και του επιπέδου του φωτοευαίσθητου μέσου (αισθητήρα/φιλμ)
Με λίγα λόγια
+ Μικρές εξωτερικές διαστάσεις
+ Φθηνή τιμή
+ Καλή ευκρίνεια και κοντράστ
– Όχι autofocus
– Ένα διάφραγμα για όλες τις δουλειές
– Donut rings
– Mόνο εσωτερικά φίλτρα
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 243, Ιούλιος-Αύγουστος, 2016
