Μια από τις πιο συνηθισμένες αναφορές σε συμπεριφορά φακών, γίνεται στο βινιετάρισμα δηλ. την πτώση φωτεινότητας στα άκρα του ειδώλου, που παρατηρείται σε πολλά οπτικά φωτογραφικά συστήματα. Ανάλογα με το περιεχόμενο του κάδρου το βινιετάρισμα μπορεί να είναι αισθητό (σε μονοχρωματικά ανοικτόχρωμα φόντα χωρίς πολλά αντικείμενα) ή να περνά απαρατήρητο (σε βαρυφορτωμένο κάδρο με σκούρους τόνους).
Το βινιετάρισμα αποτελεί οπτική ατέλεια (λόγω σχεδίασης) του φακού και εμφανίζεται συνήθως με ανοικτά διαφράγματα. Όμως μπορεί να εμφανιστεί και λόγω προσαρμογής φίλτρων ή παρασολέιγ. Τέλος υπάρχει και η περίπτωση να έχει προστεθεί τεχνητό βινιετάρισμα μέσω επεξεργασίας ως ένα ακόμη εφέ.
Θέμα οπτικής
Το βινιετάρισμα είναι κοινό φαινόμενο σε όλους τους φακούς. Απλώς, ανάλογα με τη σχεδίαση, σε κάποιους γίνεται ιδιαίτερα αντιληπτό και σε άλλους σχεδόν αδιόρατο. Είναι πιο ευδιάκριτο σε φακούς με γρήγορο διάφραγμα (μεγάλη φωτεινότητα). Υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι γι αυτό: Κατ’ αρχήν σε φακούς με μεγάλα εμπρός και πίσω στοιχεία, οι πλάγιες ακτίνες φωτός εν μέρει παρεμποδίζονται από τη στεφάνη του φίλτρου και από τα άκρα του κυλινδρικού περιβλήματος. Έτσι ένα μέρος από τις ακτίνες μπλοκάρεται. Με αυτό τον τρόπο όταν οι ακτίνες αυτές φθάσουν στο επίπεδο του αισθητήρα (ή του φιλμ) έχει απωλεσθεί ένα τμήμα τους, πράγμα που εκφράζεται σε μείωση φωτεινότητας στις παρυφές (περιφέρεια) του ειδώλου και μάλιστα φαίνεται ως διαβαθμιζόμενη σκίαση.
Οι περιφερειακές δέσμες σκεδάζονται καθώς εισέρχονται, όχι παράλληλα με τον κεντρικό άξονα, και προκαλούν μείωση φωτεινότητας στα άκρα
Το πρόβλημα είναι πιο εμφανές σε ανοικτά διαφράγματα εργασίας εφόσον “κάμπτονται” και παρεμποδίζονται οι ακτίνες που εισέρχονται με πλάγια κατεύθυνση. Μόλις κλείσουμε διάφραγμα και μικρύνει η οπή την οποία σχηματίζουν τα πτερύγια της ίριδας, τότε το άνοιγμα της οπής είναι ορατό και από τις άκρες του εμπρός στοιχείου και έτσι οι ακτίνες διέρχονται χωρίς …απώλειες. Για το λόγο αυτό οι φωτεινοί φακοί έχουν σχεδόν πάντα βινιετάρισμα αλλά μόνο σε ανοικτά διαφράγματα. Κλείνοντας ένα ή δύο stop από την μέγιστη τιμή f/No το βινιετάρισμα διορθώνεται και εξαφανίζεται. Ένας ακόμη λόγος για το βινιετάρισμα είναι ότι οι ακτίνες από τα άκρα του εμπρός στοιχείου κάνουν μεγαλύτερη διαδρομή στις μη τηλεκεντρικές σχεδιάσεις και αυτό συμβάλλει κατά ένα ποσοστό στο φαινόμενο.
Μπλοκάρισμα από παρασολέιγ ή φίλτρα.
Όταν οι ακτίνες που έρχονται από πλάγια κατεύθυνση παρεμποδίζονται προκαλείται βινιετάρισμα. Το ίδιο θα συμβεί αν μονταριστούν φίλτρα με χοντρή στεφάνη ή παρασολέιγ που δεν είναι κατάλληλα για το συγκεκριμένο φακό.
Βλ. παράδειγμα παρακάτω.
Ο έλεγχος του βινιεταρίσματος γίνεται κλείνοντας δύο τρία stop από το διάφραγμα
Η τοποθέτηση φίλτρων με χονδρή στεφάνη ή περισσότερων του ενός φίλτρου παρεμποδίζει τις πλάγιες δέσμες φωτός και προκαλεί πτώση φωτεινότητας στην περιφέρεια δηλ. βινιετάρισμα.
Πως ελέγχουμε φακό για βινιετάρισμα
Φωτογραφίζουμε μια ανοικτόχρωμη ομοιόμορφη χωρίς πολλές λεπτομέρειες επιφάνεια π.χ. ένα τοίχο οικοδομής να καλύπτει όλο το καρέ (και διορθώνουμε +1stop ή 1 ½ stop αντισταθμίζοντας ανάλογα τον ανοικτό τόνο).
Μετά κάνουμε διαδοχικές λήψεις αλλάζοντας διάφραγμα f/2, f/2,8, f/4, f/5,6 κλπ. Kαι παρατηρούμε προσεκτικά στην οθόνη του υπολογιστή τις φωτό να δούμε σε ποιο f/stop και μετά εξαφανίζεται το βινιετάρισμα.
Λόγω κύκλου κάλυψης το βινιετάρισμα εμφανίζεται κυρίως στις γωνίες.
Κύκλος κάλυψης και βινιετάρισμα: Οι φακοί προβάλλουν κυκλικό είδωλο από το οποίο εμείς βλέπουμε το εγγεγραμμένο παραλληλόγραμμο που αντιστοιχεί στο καρέ του αισθητήρα.
Tips
• Aν δεν είναι απαραίτητο να φωτογραφίσετε με τελείως ανοικτό διάφραγμα, κλείστε ένα δύο stop. Θα εξαφανιστεί το βινιετάρισμα και θα πλησιάσετε το sweet spot του φακού, δηλ. το εύρος διαφραγμάτων που έχει το καλύτερο γράψιμο.
• Σε μερικές περιπτώσεις όπως π.χ. πορτραίτο, το βινιετάρισμα μπορεί να μην είναι ενοχλητικό αλλά να προσθέτει στην ατμόσφαιρα.
• Προσοχή! Δεν φοράμε πάνω από ένα φίλτρο στο φακό και αυτό να είναι με λεπτή στεφάνη.
Το βινιετάρισμα ως δημιουργικό εφέ
Σε μερικές εφαρμογές όπως καλλιτεχνικά ατμοσφαιρικά πορτραίτα, το βινιετάρισμα μπορεί να είναι και επιθυμητό. Από την άλλη, αρκετές σύγχρονες μηχανές το διορθώνουν αυτόματα in camera. Σε τέτοιες περιπτώσεις, προστίθεται στην επεξεργασία.
Αναδημοσίευση από το Αναδημοσίευση από το ΦΩΤΟγράφος Νο 284
