Συμβουλες | Ασπρόμαυρη φωτογραφία
Παιxνίδι με τις φωτοσκιάσεις
ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑΣ ΓΚΙΤΑΚΟΥ
Φυσικά η ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι συνομήλικη με την τέχνη της ίδιας της φωτογραφίας. Το έγχρωμο εμφανίστηκε πολύ αργότερα και μετά από πολλές αναζητήσεις. Ανάμεσα στους επιτυχείς πειραματισμούς ήταν του σκωτσέζου φυσικού James Clerk Maxwell το 1855 με την τριχρωματική μέθοδο και η πρώτη μέθοδος με ευρεία εμπορική αποδοχή, το Autochrome των αδερφών Lumiere (1903). Μετά ήρθε η Kodak με το Kodachrome και τα υπόλοιπα ανήκουν στην ιστορία. Έκτοτε εγκαθιδρύθηκε μια “διαμάχη” ανάμεσα στο α/μ και το έγχρωμο, ενώ δίπλα της στήθηκε και μια δεύτερη με την έλευση της ψηφιακής φωτογραφίας. Για σχεδόν ένα αιώνα στην ιστορία της φωτογραφίας όλες οι επιλογές περιορίζονταν στο ασπρόμαυρο. Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα της τέχνης χτίστηκε πάνω σε τόνους του γκρι, στη σκιά και στο φως.
Φωτ: © Θοδωρής Μάρκου, μοντέλο: Φωτεινή Κορρέ
Ασπρόμαυρο Vs. έγχρωμο
Όλοι οι μεγάλοι όπως ο Henri Cartier Bresson, ο Man Ray, o Robert Frank έχουν συνδέσει την δημιουργία τους με το α/μ και έχουν χτίσει τη γλώσσα της φωτογραφικής τέχνης. Αναπόφευκτα λοιπόν έχουμε συνδέσει την ασπρόμαυρη φωτογραφία με την καλλιτεχνική έκφραση.
Λαμπρά δείγματα φωτογραφικής τέχνης προέκυψαν φυσικά και αργότερα στην έγχρωμη εποχή αλλά πάντα, εσφαλμένα πιθανόν, το χρώμα θεωρούνταν ότι συνδεόταν με τον εύκολο εντυπωσιασμό, το περιττό και συχνά το προφανές. Στον αντίποδα η κριτική κατακεραυνώνει όσους απλά μετατρέπουν τις έγχρωμες φωτογραφίες σε ασπρόμαυρες ελπίζοντας να αυτόματα κερδίζουν πιο “καλλιτεχνικό τόνο’’.
Οι δυσκολίες ενυπάρχουν και στα δύο είδη, αν μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε έτσι. Μια από τις διαδεδομένες συμβατικές απόψεις είναι το χρώμα προσφέρεται για ρεαλισμό ενώ το α/μ για την ανοιχτή ερμηνεία του καλλιτέχνη. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούν να αποδοθούν όλα τα θέματα ικανοποιητικά στο α/μ και αντιστοίχως δεν είναι όλα καλύτερα με χρώμα. Χρειάζεται η οπτική και η σκέψη του καλλιτέχνη που πρέπει να μας μεταφέρει πως είδε την φωτογραφία κατά τη λήψη. Γνωρίζοντας ότι το θέμα είναι ευρύτατο αποφασίσαμε να δώσουμε μερικές συμβουλές που ελπίζουμε να βοηθήσουν τις λήψεις από τεχνική άποψη και ίσως καταφέρουν να συμβάλουν στην έμπνευσή σας. Κατά τ’άλλα το θέμα είναι ανοιχτό και περιμένουμε με χαρά την “φωτογραφική” σας κατάθεση.
Βλέποντας χωρίς χρώμα
Δεν δείχνουν όλα τα θέματα καλύτερα σε ασπρόμαυρο. Ο φωτογράφος πρέπει να εκπαιδεύσει το μάτι του ώστε να αντιλαμβάνεται που θα τον βοηθήσει η απουσία χρώματος και που το χρώμα προσθέτει το κάτι παραπάνω. Πριν φωτογραφίσετε αναλογιστείτε πως θα είναι το θέμα σε ασπρόμαυρο, ποιο είναι το πιο φωτεινό και το πιο σκοτεινό σημείο και πως κατανέμονται οι τόνοι ενδιάμεσα. Αν φωτογραφίζετε με DSLR, τραβήξτε οπωσδήποτε σε RAW για να κρατήσετε όσο το δυνατόν περισσότερη τονική πληροφορία. Μην φωτογραφίζετε ποτέ σε B/W mode που προσφέρουν οι ψηφιακές μηχανές γιατί τότε αποφασίζει η μηχανή πώς θα “γυρίσει” τη φωτογραφίας σε α/μ. 
Φωτ: © Λουκάς Βασιλικός
Φως
Όπως πάντα, πρέπει να μάθουμε να διαβάζουμε σωστά το φως. Η παράλειψη του χρώματος δεν σημαίνει ότι η δουλειά μας γίνεται πιο εύκολη. Μάλλον το αντίθετο. Έχουμε όμως περισσότερη ελευθερία για να φωτογραφίσουμε με διάφορες φωτιστικές συνθήκες. Το καλύτερο φως θα το βρούμε και πάλι το ξημέρωμα και το σούρουπο αλλά πλέον μπορούμε να εκμεταλλευτούμε και τον σκληρό φωτισμό του μεσημεριού για έντονα contrast. Αλλά εδώ είναι η μεγάλη πρόκληση με το φως: πρέπει να ανακαλύψουμε ποιο φως ταιριάζει σε κάθε θέμα. Για παράδειγμα ο συννεφιασμένος καιρός είναι ιδανικός για πορτραίτα αλλά όχι το ίδιο καλός για τοπία.
Γενικές οδηγίες
ISO Τα χαμηλά ISO είναι προτιμητέα στην έγχρωμη φωτογραφία. Στην ασπρόμαυρη τα αγαπάμε ακόμα περισσότερο γιατί ο θόρυβος που συνοδεύει τα υψηλά ISO είναι ακόμα πιο ορατός. Αν θέλετε να προσομοιώσετε τον κόκκο του φιλμ είναι καλύτερο να το κάνετε στην επεξεργασία όπου οι συνθήκες είναι ελεγχόμενες.
Σύνθεση Και πάλι η μεγάλη πρόκληση της α/μ φωτογραφίας είναι το κάδρο. Δείτε πάλι το κάδρο σας και πριν πατήσετε το κλικ σκεφτείτε πως θα είναι χωρίς χρώμα. Το χρώμα αν μη τι άλλο μπορεί να προκαλέσει το μάτι του θεατή στο σημείο που θέλουμε εμείς. Το σημείο ενδιαφέροντος αυτό θα πρέπει να το προσεγγίσουμε διαφορετικά σε μια α/μ εικόνα. Αν θέλουμε λοιπόν να φωτογραφίζουμε ασπρόμαυρες εικόνες θα πρέπει να εκπαιδεύσουμε το μάτι στο να αναγνωρίζει μέσα στο κάδρο τις γραμμές, τις φόρμες, τα σχήματα αλλά και τους διαφορετικούς τόνους που θα δώσουν τα χρώματα όταν τα γυρίσουμε α/μ. Προσέχουμε τις σκιές και τα πολύ ανοιχτά χρώματα (highlights). Στα τοπία ή στις ευρυγώνιες λήψεις προσέχουμε λεπτομέρειες όπως ένα στύλο, ένα καλώδιο που στην έγχρωμη φωτογραφία μπορεί να μην τραβάνε το μάτι αλλά στην α/μ φωτογραφία μετατρέπονται σε έντονα στοιχεία του κάδρου. Στα πορτραίτα καλό θα είναι να είμαστε λιτοί στο μακιγιάζ και στα pattern των ρούχων.
Θεματολογία Το θέμα φυσικά είναι ανοιχτό. Σκοπός μας είναι να δώσουμε μερικές ιδέες για τους καινούργιους αναγνώστες. Σημαντικά στοιχεία σε μια α/μ εικόνα είναι οι φόρμες, τα σχήματα και οι γραμμές. Αναζητούμε αυτά τα στοιχεία σε αντικείμεναμέσα στο κάδρο μας. Από μια σιλουέτα μέχρι ένα κτήριο. Ενδιαφέροντα αποτέλεσμα σε αυτό το μήκος κύματος δίνουν και τα still life. Επίσης ποιος δεν συμφωνεί ότι ένα ασπρόμαυρο πορτραίτο είναι διαχρονικό ή ότι το ασπρόμαυρο γυμνό μπορεί να αναχθεί σε υψηλή τέχνη. Με το α/μ μεταμορφώνονται και οι υφές σε κάτι τελείως διαφορετικό. Είτε πρόκειται για ένα χαρτί, έναν τοίχο, για το δέρμα ή ακόμα κι ένα ξύλο το α/μ εμφανίζει λεπτομέρειες και μοτίβα που το χρώμα δεν μας άφηνε να τα δούμε. Γνωρίζοντας ότι οι υφές θα είναι περισσότερο έντονες μπορούμε να δομήσουμε εντελώς διαφορετικά το κάδρο μας.
Τονική Διαβάθμιση
Όταν φωτογραφίζουμε σε ασπρόμαυρο όλα τα χρώματα προφανώς μετατρέπονται σε τόνους του γκρι. Τα ανοιχτά χρώματα γίνονται highlights και τα σκούρα οι σκοτεινές περιοχές. Αναλόγως με τι σκοπεύουμε να δείξουμε στην φωτογραφίας ενσωματώνουμε ανάλογη γκάμα τόνων. Ο κανόνας που λέει ότι η μεγάλη γκάμα τονικών διαβαθμίσεων είναι μονόδρομος μπορεί να διαψευστεί από τον κατάλληλο φωτογράφο.
Η γνώμη του ειδικού
Λουκάς Βασιλικός
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
www.lukasvasilikos.com
• Συχνά λέγεται ότι αφαιρώντας το χρώμα από μια φωτογραφία αποκαλύπτουμε λεπτομέρειες που δεν θα βλέπαμε αλλιώς. Συμφωνείτε με αυτό;
Το χρώμα στη φωτογραφία είναι μια επιπλέον δυσκολία για τον φωτογράφο, την οποία πρέπει να υπερβεί για να φτάσει το “πνευματικό” μέσα από το “πραγματικό” που μας προσφέρει το χρώμα. Αφαιρώντας το στοιχείο του χρώματος αρχίζουμε και βλέπουμε την φωτογραφία ως θεατές με έναν διαφορετικό τρόπο. Αρχίζουμε και βλέπουμε τους όγκους, τις σκιές και φυσικά το περιεχόμενο της εκάστοτε φωτογραφίας καθώς επίσης όλες τις μικρές λεπτομέρειες που μας προσφέρει ο φωτογράφος.
• Ο φωτισμός είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο στην α/μ φωτογραφία. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος να δουλέψουμε το φως (ιδανικές φωτιστικές συνθήκες, εξοπλισμός κλπ.);
Θα συμφωνήσω ότι ο φωτισμός είναι το σημαντικότερο στοιχείο, όχι μόνο στην α/μ αλλά και στην έγχρωμη φωτογραφία. Κάθε φωτογράφος έχει τον δικό του τρόπο να δουλεύει το φως. Άλλοι αποφεύγουν το κόντρα φως και άλλοι το επιζητούν. Επίσης κάποιοι φωτογράφοι αποφεύγουν να τραβάνε με το φως του ήλιου και περιμένουν τη συννεφιά και άλλοι ζητούν το γλυκό φως του απογεύματος που μακραίνει τις σκιές ή το φως που εντείνει το κοντράστ. Δεν υπάρχει η μαγική συνταγή για να βγει μια καλή φωτογραφία. Προσωπικά δουλεύω πολύ με τον κόντρα φωτισμό που θα μου δώσει έντονο κοντράστ και θα τονίσει το μαύρο χρώμα αν το θέλω να κυριαρχεί στο κάδρο. Επίσης δεν χρησιμοποιώ φλας καθώς θέλω να εκμεταλλεύομαι τις εκάστοτε φωτιστικές συνθήκες έτσι ώστε να έχω τις σκιές και τους όγκους που θέλω στο κάδρο μου.
• Δώστε μας μερικές συμβουλές για την μετατροπή μιας φωτογραφίας σε α/μ.
Αρχικά θα ήθελα να πω ότι πολλοί φωτογράφοι μετατρέπουν μια φωτογραφία σε α/μ μόνο όταν έχει αποτύχει ως έγχρωμη. Καλό θα είναι όταν κάποιος βγάζει μια φωτογραφία να έχει στο μυαλό του κάποιους περιορισμούς, π.χ. τι φακό θα χρησιμοποιήσει, τι θέμα θα τραβήξει καθώς και αν θα την μετατρέψει σε α/μ, πάντα όμως μετά από επιλογή (όπως έκανε την εποχή του φιλμ) και όχι επειδή δεν πέτυχε το χρώμα. Μια μικρή συμβουλή που έχω να δώσω είναι η μετατροπή να γίνεται πάντα μέσα από την επεξεργασία (Photoshop, Lightroom κλπ.) και όχι από τη φωτογραφική μηχανή, καθώς έτσι έχουμε περισσότερες δυνατότητες να την τελειοποιήσουμε όπως εμείς θέλουμε και όχι όπως το κάνουν οι αλγόριθμοι της εκάστοτε μηχανής. Προσωπικά περνώ τις φωτογραφίες μου στο Lightroom και κάνω την μετατροπή εκεί καθώς και τις πρώτες διορθώσεις (contrast-brightness –χρώμα στο black and white mix). Mετά τις επεξεργάζομαι στο Photoshop για το τελικό στάδιο, όπου χρησιμοποιώ το Βurn και Dodge εργαλείο για να φτιάξω το contrast της εικόνας όπως την έχω «δει» την στιγμή της λήψης.
Η γνώμη του ειδικού
Πλάτων Ριβέλλης
Η ποιητική πραγματικότητα
Η ασπρόμαυρη φωτογραφία απελευθερώθηκε από το βάρος του δήθεν καλλιτεχνικού μονοπωλίου της τη στιγμή που η έγχρωμη φωτογραφία κατέκτησε την αναγκαία τεχνική τελειότητα. Τώρα πλέον ο φωτογράφος πρέπει να γνωρίζει τους λόγους που θα τον κάνουν να επιλέξει μιαν ασπρόμαυρη πραγματικότητα. Η σχετική απόφαση δεν είναι αρκετό να στηρίζεται στην απλή επιλογή του φιλμ, όπως συνέβαινε παλιά, αλλά πρέπει να επικαλείται πολύ πιο συνειδητά και έμπειρα κριτήρια. Οι ευκολίες άλλωστε απαιτούν περισσότερες γνώσεις και αυξημένες ευαισθησίες για την αξιοποίησή τους. Η ασπρόμαυρη επιζητά και αντέχει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό την εικαστική επεξεργασία και τις φορμαλιστικές υπερβολές, χωρίς να προδίδει την απαραίτητη φωτογραφική αληθοφάνεια. Η θάλασσα στη φωτογραφία μπορεί να είναι ασπριδερή ή μαυριδερή, αλλά ποτέ κίτρινη.
Η ασπρόμαυρη αντιστέκεται από μόνη της, πολύ καλύτερα από όσο η έγχρωμη, σε επικίνδυνα ελκυστικές επιρροές, όπως είναι εννοιολογία της διαφήμισης, η αισθητική τής τηλεόρασης, η έλξη της εικαστικής αγοράς, η ακρότητα του μινιμαλισμού και η υπερβολή της αληθοφάνειας.
Η ασπρόμαυρη εκμεταλλεύεται περιοχές χωρίς πληροφορίες, όπως το απόλυτο μαύρο και το απόλυτο άσπρο, και τους επιτρέπει να λειτουργούν σαν αφηρημένα ποιητικά στοιχεία. Το λευκό στο πάνω μέρος ενός τοπίου μπορεί να είναι ουρανός, αλλά δεν παύει να είναι ένας λευκός όγκος. Στην έγχρωμη ο ουρανός έχει πάντα χρώμα και είναι πάντα ουρανός. Η ασπρόμαυρη δεν είναι μια έγχρωμη από την οποία έχουν αφαιρεθεί τεχνητά τα χρώματα. Ούτε και η έγχρωμη μια επιχρωματισμένη ασπρόμαυρη. Είναι ένας συνολικός τρόπος να μεταφέρει κανείς τον κόσμο. Στη μια περίπτωση τα χρώματα είναι φανερά και στην άλλη ο φωτογράφος εμπιστεύεται την παρουσία τους στη φαντασία του θεατή. Γι’ αυτό και προτιμούμε συνήθως μιαν ασπρόμαυρη φύση, αφού τα χρώματά της μας είναι νοερά γνωστά, αλλά έγχρωμα αντικείμενα, τα οποία “βάφει” με τη φωτογραφία του ο ίδιος ο φωτογράφος. Η ασπρόμαυρη θα εκπροσωπεί, για πολλά χρόνια ακόμα, το πολύτιμο κοίτασμα που αποτελούν για την έμπνευσή μας τα αριστουργήματα ενάμισι φωτογραφικού αιώνα. Τέλος, τίποτα δεν εμποδίζει τον φωτογράφο που θα έχει αντιληφθεί τα παραπάνω να κινείται ανάμεσα στην ασπρόμαυρη και στην έγχρωμη πραγματικότητα, αφού για εκείνον θα πρόκειται πάντα για μια ποιητική πραγματικότητα.
Σικελία
Σύρος
Το hard copy
Οριστικοποιώντας το α/μ
Για κανένα άλλο φωτογραφικό μέσο δεν ισχύει τόσο πολύ η ταύτιση του έργου με την εκτύπωση όσο στο ασπρόμαυρο. Το hard copy είναι η οριστικοποίηση της έκφρασης, η τελική δημιουργία. Ο φωτογράφος υπογράφει μια προσωπική δήλωση με τους γκρίζους τόνους πάνω στο χαρτί, το κοντράστ, ακόμη και με αυτή καθαυτή την επιλογή του υλικού εκτύπωσης.
Στην παλιά καλή (;) εποχή της αργυρούχας τεχνολογίας με το φιλμ και το χαρτί, με το σκοτεινό θάλαμο και τα χημικά είχε χτιστεί μια ολόκληρη μυθολογία. Συχνά πρώτα μάθαινες τα βασικά της εμφάνισης α/μ φιλμ και της εκτύπωσης στο μεγεθυντήρα, τα μαρζέρ και τα κοντάκτ, τα χημικά, τους εμφανιστές και τα υποσουλφίτ, τους τονιστές και τα άλλα τρικ και μετά μπορούσες να πάρεις το χρίσμα του αρχάριου έστω φωτογράφου. Δηλ. να δικαιούσαι να βγεις στο δρόμο με μια μηχανή στο χέρι.
Ηρωϊκές εποχές με γλυκόπικρες αναμνήσεις από επιτυχίες και ζημιές, από σκαμπανεβάσματα στην ποιότητα και ένα σωρό πράγματα που έπρεπε να μάθεις – αν και ερασιτέχνης. Τόσοι και τόσοι μαζευόμασταν στα σπίτια των τυχερών με αυτοσχέδιους σκοτεινούς θαλάμους. Με τη στεγνή και την υγρή πλευρά. Με τα τανκ, τα ογκομετρικά και τα συμπαρομαρτούντα χημικά για να εμφανιστεί το φιλμ. Και με τις άπειρες ώρες για να τυπώσουμε ασπρόμαυρο. Άντε για να βρούμε τους χρόνους, για να μάθουμε να δουλεύουμε τα Multigrade χαρτιά, και το χειρότερο για να εξοικειωθούμε με τα χάρτινα υλικά (ξέρετε αυτά τα ινώδους βάσης που με τίποτε δεν ίσιωναν). Τηλέφωνα μυστικοπαθή ο ένας στον άλλον για χρόνους και «συνταγές»,
για φιλτράκια, για το ένα και το άλλο.
Και μετά ήλθε ξαφνικά η ψηφιακή τεχνολογία και τίναξε τα πάντα στον αέρα. Ιδιαίτερα στην εκτύπωση. Όλος αυτός ο εξοπλισμός, η τεχνογνωσία και η μυθολογία της α/μ εκτύπωσης αναιρέθηκε εν μια νυκτί. Τι κι αν εξακολουθούσε να μας ελκύει το ασπρόμαυρο, τι κι αν χρειαζόμασταν να τυπώσουμε για εκθέσεις ή για πάρτη μας.
Πασπαρτού έγινε η ψηφιακή εκτύπωση α/μ σε inkjet. Eίχαμε και μια μεταβατική περίοδο αμφισβήτησης ή χάριτος (διαλέξτε) μέχρι το 2005 το πολύ. Και να καταπληκτικά Inkjet χαρτιά κάθε είδους για απαιτητικούς του ασπρόμαυρου. Fine art, Museum grade, με βάση βαμβακιού, bamboo, με σύνθεση που εξομοιώνει καταπληκτικά τις παλιές καλές εμουλσιόν α/μ χαρτιού …
Χωρίς χημικά, χωρίς σκοτεινό θάλαμο, χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις. Με ένα computer και ένα καλό Inkjet printer, ενίοτε με με εξτρά μελάνια σε τόνους του γκρι. Και με την ίδια αγάπη για το ασπρόμαυρο. Τα μέσα αλλάζουν αλλά η αγάπη μένει…
Στον σκοτεινό θάλαμο με το φως ασφαλείας
Η άποψη κλασικών φωτογράφων
Δημήτρης Χαρισιάδης
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
1911-1993
“… Σπάνια συμφωνώ με τις φωτογραφικές αφαιρέσεις και άλλες τάσεις σαν τις αποκαλούμενες “μοντέρνες τεχνοτροπίες”, αλλά από τις σπάνιες αυτές φορές συμφωνώ μόνον όταν είμαι απόλυτα πεπεισμένος για την ειλικρίνεια των προθέσεων των δημιουργών τους. Συνεπώς πιστεύω κυρίως εις την απλή, την ανόθευτον φωτογραφίαν και πάντα προσπαθώ να επιτύχω το ανώτατον δυνατόν από το φωτογραφικόν μέσον. Με άλλα λόγια προτιμώ ένα σαφές αρνητικό τραβηγμένο κατ’ ευθείαν από την φύση ή από ένα φυσικόν αντικείμενον και απ’ αυτό ένα κατευθείαν σαφές αντίτυπο. Δέχομαι ορισμένα από τα μέσα ελέγχου του σκοτεινού θαλάμου σε σπάνιες περιπτώσεις και αυτά μόνον όταν η φωτογραφία προορίζεται για εμπορικούς και διαφημιστικούς σκοπούς. Ως επαγγελματίας και διευθυντής ενός μάλλον μεγάλου φωτογραφικού πρακτορείου δεν έχω μεγάλα περιθώρια επιλογής θεμάτων, μια και πρέπει να φωτογραφίσω αυτά που θέλουν οι πελάται. Ωστόσο κατορθώνω συχνά να αρνηθώ εργασίας που δεν μου αρέσουν. Πέραν όμως του επαγγελματικού τομέως ποτέ δεν έπαψα να φωτογραφίζω για τον εαυτό μου και εδώ είναι που ξαναγίνομαι ερασιτέχνης. Αυτές φυσικά είναι φωτογραφίες χωρίς εμπορική αξία, αλλά μέσα από αυτές διαλέγω και εκείνες τις οποίες εγώ εκτιμώ περισσότερο. Ήμουν πάντοτε και εξακολουθώ να είμαι ακόμη γοητευμένος από το παιγνίδι του φωτός πάνω στα αντικείμενα. Εννοώ βέβαια στην ασπρόμαυρη φωτογραφία. Η φωτογραφία, όπως φανερώνει και το όνομα, είναι ένα μέσον εκφράσεως ικανόν να αποτυπώνει στην καλύτερη τους απόδοση τις επιδράσεις του φωτός επάνω στην υφή των διάφορων επιφανειών των αντικειμένων, όπως επίσης να χαρακτηρίζει την ψυχική εκείνη διάθεση που δημιουργεί μια χαρακτηριστική στιγμή της φύσεως, ένα τοπίο κτλ.
Σ’ αυτόν το ρόλο η φωτογραφία είναι μοναδική…Τελευταία προσέθεσα στα ενδιαφέροντα μου και το ανθρώπινο ον. Αυτό το ον που αποτελεί το πλέον ενδιαφέρον θέμα που υπάρχει εις τον Κόσμον. Από την γέννησιν μέχρι τον θάνατό του, εις τις σχέσεις με τους ομοίους του, στις χαρές και στις λύπες του, στους θριάμβους και στις αποτυχίες, ακόμη και στις πιο κοινές και συνηθισμένες στιγμές του, ο άνθρωπος είναι το θέμα με το ανώτατον ενδιαφέρον…”.
Απόσπασμα από το λεύκωμα ‘‘Δ. ΧΑΡΙΣΙΑΔΗΣ Φωτογραφίες 1911 -1993’’. Εκδόσεις Περιοδικού ΦΩΤΟγράφος, 1996.
ΑΘΗΝΑ, 1957 Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών
(Από την Συλλογή του Τ. Τζίμα / Περ. ΦΩΤΟγράφος)
Η γνώμη του ειδικού
Βασίλης Καρκατσέλης
Γιατί το Άσπρο – Μαύρο
Η φωτογραφία, η τέχνη γενικότερα, δε μπορεί να είναι άλλο από την οραματική τοποθέτηση του δημιουργού επάνω στις σχέσεις όσων διέπουν την ύπαρξη μας. Έχουν χρώμα οι ιδέες μας για αυτές; Όχι. Έχει χρώμα η επιθυμία να τοποθετηθούμε επί όσων βιώνουμε σαν δημιουργοί ή υποκείμενα της ιστορίας; Όχι. Ούτε οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν ή η ανάλυση της ταξικής πάλης. 
Έχει χρώμα η ανάγκη, να ακουστούν οι απόψεις μας για όσα βιώνουμε, να διατυπωθεί η αλήθεια μας, έχει χρώμα ο διάλογος ή η προσφορά όσων θέλουμε να μοιραστούμε, αντίδωρο, με φίλους; Όχι.
Είναι η τέχνη επιστήμη; Όχι. Η έννοια της αντικειμενικής αντανάκλασης της γύρω μας (τεχνικής, φυσικής και φαντασιακής) πραγματικότητας είναι κάτι που μόνο τη φωτογραφική τέχνη δεν αφορά. Η ακρίβεια της μηχανικής αναπαραγωγής δεν αφορά την μη επιστημονική φωτογραφία. Είναι άλλο
η ακρίβεια στη διατύπωση μιας σκέψης και άλλο η ακρίβεια του να ξεπατικώσουμε κάτι, ακόμη και αν αυτό βρέθηκε μπρός από το φακό της μηχανής μας. Οι αισθήσεις μας δεν είναι αντικειμενικές. Αυτά γενικά. Προσωπικά, δουλεύω το α/μ γιατί μου προσφέρει τον απαραίτητο ουδέτερο κάναβο επάνω στον οποίο θα αναπτύξω τις θεωρίες μου. Το α/μ αφαιρεί συσχετισμούς με το ορατό και χαρίζει στο δημιουργό ελευθερία. Ταυτόχρονα παραχωρεί στο θεατή του έργου ελευθερία ανάγνωσης, κατανόησης, ανάλυσης, ανασύνθεσης και αναδημιουργίας. Το α/μ είναι επιλογή. Είναι κάτι σαν τις λευκές σελίδες ενός βιβλίου. Τις γεμίζεις γράμματα, λέξεις, προτάσεις, νοήματα και περιμένεις από τους αναγνώστες σου να τις φωτίσουν, να τις χρωματίσουν με το δικό τους ερμηνευτικό προβολέα. Η τέχνη πρέπει να είναι α/μ; Όχι φυσικά.
Η γνώμη του ειδικού
Θοδωρής Μάρκου
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
www.thodorismarkou.com
• Έχοντας βιώσει και το αναλογικό και το ψηφιακό μέσο στο α/μ, ποιό από τα δύο έχει τη δυναμική να σε εκφράσει καλύτερα;
Αναμφίβολα το αναλογικό. Ίσως οι σύγχρονοι αισθητήρες να έχουν καταφέρει να φτάσουν το ασπρόμαυρο φιλμ όσον αφορά το δυναμικό εύρος, αλλά σίγουρα δεν μπορούν να καταγράψουν μια εικόνα με τη “ζεστασιά” που τα καταφέρνει το φιλμ. Το φιλμ έχει προσωπικότητα, έχει καπρίτσια, δεν σου δίνει πάντα ακριβώς αυτό που (νόμιζες ότι) ήθελες αλλά μπορεί να σου δώσει αυτό που χρειαζόσουν. Πέρα από αυτό, οι τιμές του μεταχειρισμένου αναλογικού εξοπλισμού έχουν φτάσει σε τέτοιο χαμηλό σημείο που πλέον το μεσαίο και το μεγάλο φορμά είναι μια καθημερινότητα και όχι κάτι εξωτικό.
• Είναι αυθύπαρκτο και αυτοδύναμο το α/μ ή ένα ακόμη εκφραστικό τρικ; Ιδίως με την σύγχρονη ευκολία μετατροπής έγχρωμου σε α/μ με τα προγράμματα επεξεργασίας;
Το ασπρόμαυρο είναι συνειδητή και εκ των προτέρων επιλογή. Δεν υπάρχουν εικόνες που λειτουργούν καλύτερα σε ασπρόμαυρο και άλλες που παίζουν καλύτερα σε έγχρωμο – υπάρχουν εικόνες που είδες ασπρόμαυρες και άλλες που είδες έγχρωμες. Αλλάζει όλη η ροή της φωτογράφησης όταν έχεις προ-αποφασίσει αν θα έχεις χρώμα ή όχι, κοιτάς εντελώς διαφορετικά το φως και το θέμα σου.
• Τι συμβουλεύεις το νέο φωτογράφο που έχει ως μοναδικό ερέθισμα ως προς το α/μ την ψηφιακή εικόνα; Ν’ αρχίσει π.χ. από το σκοτεινό θάλαμο;
Να μελετήσει την ιστορία της φωτογραφίας. Να δει πολύ φωτογραφικό υλικό και να συγκρίνει την προσέγγιση που επέλεξαν οι ασπρόμαυροι φωτογράφοι με την αντίστοιχη προσέγγιση που επέλεξαν οι έγχρωμοι φωτογράφοι.
Η γνώμη του ειδικού
Ζήσης Καρδιανός
Φωτογράφος
http://www.zisiskardianos.gr
• Ποια είναι τα ιδανικά θέματα για την ασπρόμαυρη φωτογραφία;
Το κλειδί για μια επιτυχημένη ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι να μάθει ο φωτογράφος να βλέπει τον κόσμο σε διαβαθμίσεις του γκρι. Δεν υπάρχει όμως κάποιος αυστηρός διαχωρισμός κατάλληλων και μη θεμάτων. Κάποια θέματα αναδεικνύονται καλύτερα έγχρωμα γιατί αντλούν την έντασή τους κυρίως από το χρώμα, κάποια άλλα προσφέρονται καλύτερα για ασπρόμαυρη απόδοση. Ο εξασκημένος στο ασπρόμαυρο φωτογράφος, μπορεί αυτά να τα αναγνωρίζει και να “προβλέπει” πως θα φαίνονται φωτογραφημένα.
Αρκετοί φωτογράφοι αντιλαμβάνονται το χρώμα σαν περισπασμό που τους αποσπά την προσοχή από τα οπτικά δομικά στοιχεία της φωτογραφίας. Υφή, τονική αντίθεση, σχήμα, φόρμα και φως. Ο φωτογράφος που κάνει ασπρόμαυρη πρέπει να μάθει να τα χρησιμοποιεί όλα αυτά αν θέλει να δημιουργήσει αλησμόνητες α/μ φωτογραφίες.
• Δώστε μας μερικές συμβουλές για τη σύνθεση του κάδρου μιας α/μ φωτογραφίας;
Η ασπρόμαυρη φωτογραφία εξαρτάται πιο άμεσα από το φως και την σκιά, απ’ ότι η έγχρωμη. Η γραφική διάρθρωση του κάδρου είναι επίσης πιο σημαντική. Ο φωτογράφος πρέπει να χτίσει την φωτογραφία του δίνοντας προσοχή στην δυναμική των γραμμών που είναι καθοριστικές, την απόδοση της υφής που τόσο εξαρτάται από την ποιότητα και την κατεύθυνση του φωτός, τις τονικές διαβαθμίσεις από το απόλυτο μαύρο στο λευκό δια μέσου μιας πλούσιας γκάμας γκρίζων τόνων που δίνουν βάθος στην φωτογραφία, την ισορροπία στο κάδρο μεταξύ μαύρων και λευκών περιοχών. Επίσης να δώσει ιδιαίτερη μέριμνα στην σχέση πρώτου και δεύτερου πλάνου, στην ύπαρξη δυναμικών τριγώνων και στην σωστή χρήση του αρνητικού χώρου. Νομίζω πως η ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι ένα μεγάλο σχολείο για να γίνει κανείς καλύτερος φωτογράφος. Το μάτι εκπαιδεύεται να αναγνωρίζει αυτό που είναι περισσότερο σημαντικό. 
• Το α/μ τελικά είναι εδραιωμένο στη συνείδηση μας ως η ερμηνεία του φωτογράφου πάνω στην πραγματικότητα, ενώ το έγχρωμο στον αντίποδα του συνιστά την καταγραφή;
Όχι δεν θα το έλεγα. Σε κάθε περίπτωση η φωτογραφία συνιστά ερμηνεία του κόσμου που μας περιβάλλει. Η φωτογραφία είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ του φωτογράφου και μιας πλευράς του πραγματικού, με την διαμεσολάβηση της κάμερας – ένα μέσο που ευτυχώς μας επιτρέπει μια πληθώρα επιλογών λήψης και απόδοσης της εικόνας. Αν κάνουμε τον διαχωρισμό μεταξύ θέματος (αυτό το οποίο απεικονίζεται) και περιεχομένου (την επιδιωκόμενη σημασία της φωτογραφίας) , τότε έχουμε την βάση που θα μας επιτρέψει να στοχαστούμε πάνω στην προσέγγιση που θα υιοθετήσουμε και τις τεχνικές που θα χρησιμοποιήσουμε.
Οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται στην παρούσα στήλη προέρχονται από το λεύκωμα “A sense of place” που εκδόθηκε και είναι διαθέσιμο από το site του φωτογράφου.
Αναδημοσίευση από το ΦΩΤΟγράφο τεύχος Νο 222
