Μέσα στις εποχές των βροχών και των έντονων καιρικών φαινομένων, όλοι έχουμε σταθεί εντυπωσιασμένοι μπροστά σ’ ένα ουράνιο τόξο. Η φαντασμαγορική καμπύλη με τα χρώματα της ίριδας, μετά την καταιγίδα, την ώρα που ξαναφωτίζουν τη γη οι ακτίνες του ήλιου, φέρνει το ζωντανό μήνυμα της αισιοδοξίας και δημιουργεί ευκαιρίες για σπάνιες φωτογραφίες. Aντί όμως να εναποθέτουμε στην τύχη τις ελπίδες μας για το επόμενο ουράνιο τόξο, είναι καλύτερο την άλλη φορά να είμαστε «διαβασμένοι».
Τα ουράνια τόξα εμφανίζονται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Έτσι ο φωτογράφος που έχει μελετήσει το θέμα του μπορεί να πιθανολογήσει με ακρίβεια αν και που θα εμφανιστεί ουράνιο τόξο, το οποίο προκαλείται από τη διάθλαση των ηλιακών ακτίνων στα σταγονίδια της βροχής υπό ορισμένη γωνία, 42° ή μικρότερη. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει περίπτωση για ουράνιο τόξο το καταμεσήμερο όταν ο ήλιος είναι ψηλά στον ορίζοντα. Αντίθετα, ουράνιο τόξο βγαίνει όταν η άκρη της καταιγίδας απομακρύνεται από μια περιοχή και επανεμφανίζεται ο ήλιος.
Το φωτογραφικό ουράνιο τόξο
Mάλιστα τα σύννεφα στον ουρανό και η καθαρή ατμόσφαιρα μετά τη βροχή, κάνουν το κάδρο μας πιο ελκυστικό, ειδικά αν έχουμε φροντίσει να εντάξουμε και άλλα αντικείμενα ενδιαφέροντος στην σύνθεση. Η τοποθέτηση της καμπύλης του ουράνιου τόξου αναφορικά με τα στοιχεία του εμπρός και πίσω πλάνου στο κάδρο, διαδραματίζει αποφασιστικό ρόλο και ο φωτογράφος θα χρειαστεί να επιστρατεύσει την εφευρετικότητά του. Εξίσου σημαντική μπορεί να είναι η απόφαση να συμπεριλάβει αναγνωρίσιμα τοπικά στοιχεία, κτήρια ή μνημεία. Μια απλή ιδέα είναι να τοποθετήσουμε ένα σημείο ενδιαφέροντος στην απόληξη του ουράνιου τόξου, στο σημείο που τέμνει τη γραμμή του ορίζοντα. Ένας τηλεφακός με ισχυρό zoom έχει τα φόντα να γίνει σύμμαχός μας, αφού μπορεί να καδράρει σφικτά και να προβάλει περισσότερο το ουράνιο τόξο. Αντίθετα έχοντας ευρυγώνιο, είναι πιο εύκολο να βρούμε χώρο για όλο το ουράνιο τόξο, το οποίο όμως απομακρύνεται και δεν τονίζεται τόσο πολύ. Ας σημειώσουμε εδώ ότι το άνοιγμα του ουράνιου τόξου διαφοροποιείται ανάλογα με τη θέση του ήλιου και αυξάνεται όσο αυτός χαμηλώνει στον ορίζοντα (maximum 84°) περίπτωση στην οποία θα χρειαστεί υπερευρυγώνιος φακός με ανάλογη οπτική γωνία (βέλτιστη εστιακή απόσταση 20mm).
Η άποψη της φυσικής
Όπως και σε όλα τα φυσικά φαινόμενα, η άποψη των ειδικών έχει ενδιαφέρον γιατί αποσαφηνίζει τις αιτίες και τις συνθήκες. Κατά τη δημιουργία του ουράνιου τόξου παρατηρούνται τα φαινόμενα της διάθλασης και της ανάκλασης. Καθώς οι φωτεινές δέσμες από τις ακτίνες του ήλιου περνούν από ένα διαφορετικό υλικό σε άλλο, δηλ. από τον ατμοσφαιρικό αέρα στις σταγόνες της βροχής, διαθλώνται δηλ. «λυγίζουν» σε διαφορετικές γωνίες ανάλογα με τα διαφορετικά μήκη κύματος (400-700nm) των χρωματικών συνιστωσών του ορατού φωτός (από το μπλε/ιώδες ως το κόκκινο). Έτσι λοιπόν συμβαίνει στο ουράνιο τόξο: το φως διαθλάται περνώντας μέσα από τις σταγόνες και ανακλάται βγαίνοντας, μια διαδικασία που επαναλαμβάνεται απειράριθμες φορές στην υγρασία της βροχής. Στο σημείο αυτό να διευκρινήσουμε αυτό που αναφέρεται μερικές φορές ως δευτερεύον ουράνιο τόξο: όταν το φως περάσει μέσα από μια (ή πολλές, δεν έχει σημασία) σταγόνα συμβαίνει να αναπηδήσει προς πολλές κατευθύνσεις και να ανακλαστεί εξερχόμενο υπό διαφορετικές γωνίες. Αυτό το φαινόμενο προκαλεί το δευτερεύον ουράνιο τόξο το οποίο είναι ασθενέστερο και λιγότερο εμφανές ενώ η σειρά των χρωμάτων από το ερυθρό στο ιώδες είναι αντίστροφη. Θεωρητικά μπορούν να παρατηρηθούν πολλά δευτερεύοντα ουράνια τόξα αλλά είναι πολύ αδύναμα, στην πράξη αόρατα.
Με λίγα μαθηματικά (που δεν είναι του παρόντος) αποδεικνύεται ότι η γωνία μεταξύ της εισερχόμενης ενιαίας φωτεινής δέσμης και της εξερχόμενης διαθλασμένης δέσμης είναι 42° για το κόκκινο χρώμα και 40° για το μπλε/ιώδες. Με βάση το παραπάνω μπορούμε εμπειρικά να υπολογίσουμε την κατεύθυνση που θα σχηματιστεί το ουράνιο τόξο, αν γνωρίζουμε τον άξονα του ηλιακού φωτός. Με τον ήλιο στην πλάτη μας, ο ηλιακός άξονας πρακτικά είναι η γραμμή που συνδέει τα μάτια μας και την σκιά του κεφαλιού μας, που στο προκείμενο ονομάζεται anti-solar point.
To δικό μας ουράνιο τόξο
O Λουκάς Χαψής βρέθηκε στο μεγαλιθικό μνημείο Stonehedge, στην κομητεία Wiltshire της Αγγλίας, για άλλους – φωτογραφικούς – λόγους. Μόνον η συγκυρία έφερε τα πράγματα έτσι ώστε να προκύψει η δημοσιευόμενη εικόνα με το ουράνιο τόξο. Η απρόσμενη καταιγίδα που ξέσπασε εκείνο το απόγευμα, οδήγησε όλους τους επισκέπτες σε υπόστεγα, όχι όμως τον φωτογράφο μας. Όντας παλιός κυνηγός ουράνιων φαινομένων, γνώριζε ότι με βάση την ώρα και την κατεύθυνση των ακτίνων του ήλιου (όταν θα βγαινε από τα σύννεφα) υπήρχε σοβαρή πιθανότητα να προκύψει ουράνιο τόξο. Πριν καν βγουν οι πρώτες ακτίνες του ήλιου, υπολόγισε το anti-solar point και ήταν σε απόλυτη ετοιμότητα να ξεκινήσει τις λήψεις. Η ταχύτητα αντιδράσεων σε τέτοιες περιπτώσεις είναι απαραίτητη αφού το φαινόμενο εμφανίζεται και εξαφανίζεται εξίσου γρήγορα.
Ο Λουκάς Χαψής μας είπε
• Γνωρίζοντας πως δημιουργείται το ουράνιο τόξο, μπορείς να προβλέψεις σε ποιο σημείο θα εμφανιστεί και έτσι να το εντάξεις στην σύνθεσή σου, μετατρέποντας μια χιλιοειπωμένη φωτογραφία σε μοναδική.
• Έτσι παρόλο που το φαινόμενο διήρκησε μόλις λίγα λεπτά, κατάφερα να βγάλω τις φωτογραφίες μου πριν εισβάλουν στο χώρο δύο group Γιαπωνέζων (οι οποίοι κατέφτασαν τρέχοντας αλλά ήταν πλέον αργά).
• Μερικές φορές το ουράνιο τόξο είναι άτονο στο ένα του άκρο, κάτι που προκαλείται από το είδος και την κατεύθυνση της καταιγίδας. Το ίδιο συνέβη και εδώ. Βλέποντας την άτονη πλευρά, επέλεξα να κροπάρω σφικτά προς την άλλη μεριά του τόξου τοποθετώντας το άκρο του επάνω στο μνημείο. Η επιλογή της εστιακής απόστασης (περίπου 60mm στο zoom 28-70mm) τόνισε την ανάλυση των χρωμάτων που συνθέτουν το ουράνιο τόξο. Mε ευρυγώνιο φακό, το σχετικό βάρος του μνημείου στη σύνθεση θα ήταν μικρότερο.
• Μεγάλη σημασία έχει ο σωστός εξοπλισμός μέσα στην καταιγίδα. Raincover για τη μηχανή, νιτσεράδα για το φωτογράφο και τσάντα AllWeather.
κείμενα Παναγιώτης Καλδής, φωτογραφίες Λουκάς Χαψής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 180, Δεκέμβριος, 2008
