Παρότι στο σύνολό της σχεδόν η φωτογραφία απεικονίζει πραγματικά αντικείμενα, έμψυχα ή άψυχα, μερικές φορές αποστασιοποιείται. Στρέφει την προσοχή της σε σχήματα και μοτίβα, αποζητά τη γεωμετρική ακρίβεια και επανάληψη. Μάλιστα στην πιο ακραία και αφαιρετική εκδοχή, ασχολείται με θέματα όπως τα φυσιογράμματα, την καταγραφή δηλ. των φωτεινών τροχιών από κινούμενες σημειακές φωτιστικές πηγές.
Τα φυσιογράμματα είναι ένα είδος τροχιοδεικτικού μοτίβου του οποίου το σχήμα διαφοροποιείται ανάλογα με την φωτιστική πηγή, και το είδος της διαδρομής καθώς και τις σχετικές θέσεις φωτογραφικής μηχανής (ακίνητης ή κινούμενης και αντικειμένου). Το εφέ που προκύπτει παράγεται μέσα από πειραματισμό και επίμονη προσπάθεια. Είναι πράγματι εντυπωσιακό πως μπορούν να υλοποιηθούν τόσο εντυπωσιακά σχήματα με πολύ απλά μέσα. Το μόνο που χρειάζεται είναι μια φωτογραφική μηχανή σε πόζα Β, σκούρο φόντο και ανάρτηση μιας σημειακής φωτιστικής πηγής π.χ. μικρός φακός που εκτελεί προσεκτικά ορισμένη ή τυχαία τροχιά. Πρόκειται κατά κάποιο τρόπο για τη γοητεία του εκκρεμούς. Τα πρώτα φυσιογράμματα ανάγονται στο 1870 (Αγγλία) από άγνωστο φωτογράφο που έκανε λήψεις από σύνθετη διαδρομή εκκρεμούς σε μαύρο φόντο. Όπως μας είπε ο φωτογράφος μας Λουκάς Χαψής, βασικό εργαλείο για τη δημιουργία φυσιογραμμάτων είναι μια ρεφλέξ μηχανή με δυνατότητα πόζας Β, δηλ. να μπορεί να κρατάει το κλείστρο ανοικτό όσο έχουμε πατημένο το κουμπί απελευθέρωσης του φωτοφράκτη (συνήθως με ντεκλανσέρ). Χρήσιμες είναι και οι ρεφλέξ με πόζα Τ – όπου ο χρόνος λήψης ορίζεται με δύο
διαδοχικά πατήματα, ένα για την έναρξη και ένα για τη λήξη. Όπως οι περισσότεροι που επιδίδονται σε φυσιογράμματα, ο Λουκάς προτιμάει ευρυγώνιους φακούς με κριτήριο το βάθος πεδίου που εξυπηρετεί την εστίαση, ώστε οι φωτεινές τροχιές να αποδίδονται σωστά εστιασμένες και όχι φλουταρισμένες. Το άλλο βασικό μέσο είναι μια σημειακή φωτιστική πηγή που μπορεί να διαφοροποιείται. Μας εξυπηρετούν: μικρός ηλεκτρικός φακός, οπτική ίνα, λυχνία LED, Xenon κλπ. και ο,τιδήποτε άλλο μπορεί να αναρτηθεί. Ο Λουκάς συνήθως αφαιρεί τον καθρέφτη γύρω από τη λάμπα ώστε η φωτεινή πηγή να αποδίδεται με λεπτή τροχιά και να μην «θολώνει» τη γραμμή που διανύει. Επίσης το μαύρο φόντο, βοηθάει να αποφευχθούν ανακλάσεις κλπ. Όταν η σημειακή πηγή φωτός αιωρείται πάνω από τη ρεφλέξ διαγράφοντας ελλεπτική τροχιά επαναφέρεται στο ίδιο σημείο ενώ η σταδιακή μείωση της ταχύτητας μειώνει το εύρος της ταλάντωσης. Η δεύτερη επιλογή είναι να τοποθετηθεί η ρεφλέξ μηχανή σε κινούμενο επίπεδο ώστε η καταγραφή να αφορά σύνθεση δύο τροχιών. Πειραματιζόμενοι λαβαίνουμε υπόψη τις περιόδους των τροχιών (δηλ. το χρόνο που χρειάζεται για να εκτελεστούν οι διαδρομές και να συγχρονιστούν) με βάση ορισμένη αναλογία π.χ. 1:1, 1:2 κλπ. καθώς και τη σχετική «φάση» δηλ. πότε και σε ποιό σημείο θα συμπίπτουν οι κινήσεις των δύο τροχιών.
Ο Λουκάς Χαψής μας είπε
• Στήνοντας τη σύνθετη διάταξη με τη σημειακή φωτιστική πηγή (φακός Maglite) και την πλατφόρμα με την αιωρούμενη ρεφλέξ, έπρεπε να υπολογίσω εμπειρικά το βάθος πεδίου το οποίο αυξομειώνεται πολύ. Αυτό συμβαίνει διότι όπως διανύονται οι τροχιές, μηχανή και φωτιστική πηγή πλησιάζουν και απομακρύνονται μεταξύ τους. Οπότε σε κάθε περίπτωση επέλεξα το μέγιστο βάθος πεδίου με διάφραγμα γύρω στο f/16 ή f/22.
• Ακόμη και αν σε κάποια σημεία η τροχιά χάσει την εστίασή της, δεν είναι αρνητικό για την φωτογραφία γιατί στο καρέ βλέπει ο παρατηρητής μια ομαλή μετάβαση από την απόλυτα νεταρισμένη τροχιά σε πιο φλουταρισμένη απόδοση της διαδρομής.
• Μερικές φορές συνδέω τη ρεφλέξ με έξοδο video out ώστε να μπορώ να τσεκάρω το αποτέλεσμα χωρίς να χρειάζεται να αποσυναρμολογώ τελείως την διάταξη.
• Ποτέ δεν επεμβαίνω στα φυσιογράμματα με επεξεργασία στο Photoshop διότι έτσι θα αλλοιωνόταν η αυθεντικότητά τους.
• Μου αρέσει να οπτικοποιώ φυσικά φαινόμενα. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα είδος επιστημονικής φωτογραφίας. Αφήνεις μέσα από το φακό τους νόμους της φύσης – στο προκείμενο τη βαρύτητα – να αποκαλύψουν τα μυστικά τους. Εδώ αναφερόμαστε σε σύνθετες κινήσεις σωμάτων που καταλήγουν σε σπάνιας ομορφιάς μοτίβα.
κείμενα Παναγιώτης Καλδής, φωτογραφίες Λουκάς Χαψής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 184, Απρίλιος, 2009
