Ξεκινώντας από την προοπτική, την ισορροπία των γραμμών, τα σχήματα και τη φόρμα, την επανάληψη των αντικειμένων και την αξιοποίηση του φωτισμού, ως βασικών παραμέτρων της σύνθεσης, καταλήγουμε σε μια διάσταση που σπάνια εκμεταλλευόμαστε όσο πρέπει.. Το χρώμα. Ενώ οι ζωγράφοι, γραφίστες και άλλοι εικαστικοί καλλιτέχνες ελέγχουν απόλυτα το χρώμα των δημιουργιών τους, οι φωτογράφοι τείνουν να δέχονται το τυχαίο και να μην το αντιμετωπίζουν σαν αυτοδύναμη συνιστώσα.
To ανθρώπινο μάτι αποκτά αίσθηση του χρώματος σαν ιδιότητα του φωτός: ανάλογα με το φασματικό περιεχόμενο του φωτός και την επικράτηση κυματομορφών συγκεκριμένου μήκους κύματος. Tο χρώμα των αντικειμένων επηρεάζεται ως προς τον κορεσμό και τις λεπτές αποχρώσεις από την ισχύ και τη χρωματική θερμοκρασία των φωτεινών πηγών. Επαναλαμβανόμενα όμοια χρώματα δημιουργούν την εντύπωση της αρμονίας και διαφορετικά χρώματα από αντιδιαμετρικά σημεία του χρωματικού κύκλου, αντιθέσεις. Η εκτίμηση των χρωματικών συνδυασμών ή επαναλήψεων προϋποθέτει εκπαίδευση του φωτογράφου σχετικά με το χρώμα. Εκτός από όλα τα άλλα συνθετικά στοιχεία, ο φωτογράφος πρέπει διαρκώς να μεριμνά για την χρωματική ισορροπία του κάδρου του.
Το χρωματικό μήνυμα
Όταν το χρώμα ανάγεται σε κάτι περισσότερο από απλή αναφορά, και αποκτά κυρίαρχο ρόλο, μπορούμε να μιλάμε για νοηματικό περιεχόμενο του χρώματος. Στο χρωματικό μήνυμα, η φωτογραφία μας προτρέπει ν’ αποκρυπτογραφήσουμε το σημαινόμενο.
Ας μελετήσουμε τις επιδράσεις της χρωματικής διάστασης στη φωτογραφία τοπίου: Ο φωτογράφος πρέπει εξ αρχής να πάρει σημαντικές αποφάσεις για το ύφος της εικόνας του. Θα φωτογραφίσει με το πολύ γλυκό, κολακευτικό φως του δειλινού, με το πιο ουδέτερο αλλά εξίσου κολακευτικό φως της αυγής ή θα προτιμήσει πιο ρεαλιστικούς τόνους με ελαφριά συννεφιά; Θα επιλέξει μια ζωηρή χρωματική παλέττα ή αντίθετα, πιο ισορροπημένη και φυσική τονικότητα; Θα μεταχειριστεί ίσως κάποια εφέ και φίλτρα; Τελικά, θα επέμβει ή θα αφήσει ανόθευτη την χρωματική “αγνότητα” της φωτογραφίας;
Ο προβληματισμός περιέχει τα βασικά ερωτήματα για τη διαμόρφωση της προσωπικής στάσης του φωτογράφου απέναντι στο χρώμα, που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “χρωματική οπτική”. Η απάντηση τις περισσότερες φορές εκφράζεται ενστικτωδώς, αποτελεί όμως υποχρέωση του φωτογράφου να αντιμετωπίσει συνειδητά το μείζον αυτό θέμα.
Η ψυχολογία των χρωμάτων
Aνάλογα με το φασματικό περιεχόμενο, στα χρώματα έχουν αποδοθεί συγκεκριμένες ιδιότητες με σημασιολογικές και ψυχολογικές προεκτάσεις. Παραδεχόμαστε ότι οι άνθρωποι ανταποκρίνονται με ομοιόμορφο τρόπο στα ερεθίσματα όταν το οπτικό αισθητήριο υπόκειται σε προσλαμβάνουσες παραστάσεις με διάφορα – αμιγή κυρίως – χρώματα.
Το κίτρινο και το κόκκινο είναι τα κατ’ εξοχήν χρώματα που παραπέμπουν στην διαύγεια του ήλιου και την θερμότητα της φλόγας. Ψυχοτεχνικά τεστ έχουν αποδείξει ότι τα θερμά χρώματα κινούν περισσότερο την προσοχή και γίνονται ευκολότερα αποδεκτά.
Το κίτρινο διακρίνεται για την μεγάλη ανακλαστικότητα, την μεγαλύτερη απ’ όλα τα χρώματα μετά το λευκό και κατά κανόνα αποκτά κυρίαρχη θέση στην εικόνα. Οι φωτογραφίες που χαρακτηρίζονται από την παρουσία του λευκού, αναδίδουν την αίσθηση της αισιοδοξίας και της ζωντάνιας. Παρακάτω θα δούμε αναλυτικά τις ψυχολογικές σημασιοδοτήσεις των χρωμάτων.
Η σημειωτική του χρώματος
Την στιγμή που αναγνωρίζουμε την ψυχολογική επίδραση του χρώματος, είναι αυταπόδεικτο το σημασιολογικό του βάρος και στη φωτογραφία. Τα θερμά χρώματα (κόκκινο και κίτρινο) στηρίζουν την ψυχολογική επίδρασή τους σε δημιουργία θετικών εντυπώσεων και αισθημάτων ζεστασιάς. Από την άλλη μεριά, χρώματα όπως το μπλε συνδέονται με αισθήματα χαμηλών θερμοκρασιών και ηρεμίας. Τα άλλα χρώματα που προκύπτουν από μείξη των τριών βασικών χρωμάτων του κόκκινου, του πράσινου και του μπλε, προκαλούν λιγότερο έντονα αισθήματα.
Τα “σχετικά βάρη” των χρωμάτων
Η θεωρία της φυσιολογίας του χρώματος μας δίνει κάποιες τεκμηριωμένες “οργανικές” εξηγήσεις για τη σημειωτική του. Το εστιακό σημείο της κυματομορφής του κόκκινου βρίσκεται ελαφρά πίσω από τον αμφιβληστροειδή χιτώνα, και βάσει αυτού εξηγείται ο εντυπωσιασμός από το κόκκινο. Εκφράζοντας το ίδιο πράγμα διαφορετικά, θεωρούμε ότι το κόκκινο είναι το πιο “βαρύ” χρώμα. Ακολουθείται από το το πορτοκαλί, το μπλε και το πράσινο (με περίπου ίσα βάρη) και μετά από το κίτρινο και το λευκό.
Τα πορίσματα αυτά βασίζονται σε ψυχοτεχνικά τεστ και δείχνουν πως χρειάζονται διαφορετικές ποσότητες λευκού για να εξισορροπήσουν ίσες ποσότητες κόκκινου, μπλε και κίτρινου. Τα “σχετικά βάρη” των χρωμάτων διαδραματίζουν ρόλο στη σύνθεση. Κατευθύνουν την προσοχή των παρατηρητών προς τα αντικείμενα με τα πιο “βαριά” χρώματα και επηρεάζουν την υποκειμενική αντίληψη για τα μεγέθη, αφού τα αντικείμενα με βαριά χρώματα υποκειμενικά φαίνονται μεγαλύτερα.
Πώς αντιλαμβάνεται το χρώμα ο άνθρωπος
Η έγχρωμη όραση επιτυγχάνεται χάρη στα εκατομμύρια κωνοειδή αισθητήρια του αμιφιβληστροειδούς. Πριν φθάσει στα κωνία, το φως διέρχεται από πλέγμα αιμοφόρων αγγείων και νευρικών απολήξεων. Τα μηνύματα από τα αισθητήρια του χρώματος ακολουθούν διαδρομή προς τον εγκέφαλο παρόμοια με αυτή των νευρικών σημάτων. Αν και έχει αποδειχθεί πειραματικά ότι το ανθρώπινο αισθητήριο είναι ευαίσθητο στα τρία βασικά χρώματα του φάσματος, εν τούτοις δεν έχει τεκμηριωθεί ακόμη με ακρίβεια η φυσιολογία της πρόσληψης του χρώματος από τους ανθρώπους.
Κόκκινο
Εάν υπάρχει βραβείο ζωηρότητας στα χρώματα, πρέπει να απονεμηθεί στο κόκκινο. Ο αναμφισβήτητος βασιλιάς των χρωμάτων, κερδίζει τη μάχη της εύκολης αναγνώρισης. Ακόμη και αν συμμετέχει ελάχιστα σε μια σύνθεση, αμέσως “τραβά το μάτι”. Γι αυτό πολλοί φωτογράφοι φροντίζουν να περιέχεται στις εικόνες τους τουλάχιστον ένα κόκκινο αντικείμενο. Περιγράφεται σαν “επιθετικό”, “δυναμικό” και “κυριαρχικό”, το αντίθετο του ήρεμου και καθησυχαστικού. Στις εικόνες τα κόκκινα περιγράμματα συχνά είναι ακαθόριστα και συγχέονται μεταξύ τους. Για παράδειγμα το σχήμα ενός κόκκινου λουλουδιού στο λειβάδι δεν είναι απολύτως ευδιάκριτο. Ένα φωτογραφικό τρικ για την αντιμετώπιση του προβλήματος, είναι η ανάδειξη του περιγράμματος με κάποια highlights και έντονο φωτισμό.
Kίτρινο
Eίναι το πλέον καθαρό χρώμα, υπό την έννοια ότι δεν αναμειγνύεται φασματικά με άλλa xρώματα. Επίσης πρέπει να σημειωθεί ότι σε αντίθεση με τα λοιπά χρώματα το κίτρινο δεν ωφελείται και δεν γίνεται πιο έντονο από την υποέκθεση. Οι ψυχολογικές υποδηλώσεις του συγκλίνουν προς τον εντυπωσιασμό, όχι όμως στον υπερθετικό βαθμό του κόκκινου.
Πράσινο
Το χρώμα της αισιοδοξίας, της φύσης και των… οικολογικών τάσεων, με πολλές παραλλαγές και αποχρώσεις. Πλούσιο σε ενδιάμεσους τόνους, κυριαρχεί στα φυσικά τοπία. Ανάλογα με τον περιβαλλοντικό φωτισμό επηρεάζεται περισσότερο από τα’ άλλα χρώματα ως προς τον κορεσμό: Αν ο ήλιος είναι δυνατός, σκουραίνει ενώ ξανοίγει όταν έχουμε συννεφιά.
Μπλε
Συνώνυμο με την ηρεμία, την τάξη και την καθαρότητα, το χρώμα αυτό επίσης υποδηλώνει απόσταση και ψυχρότητα. Συνήθως ταιριάζει για συμπληρωματικό χρώμα που ενοποιεί στοιχεία της εικόνας (π.χ. να είναι χρώμα φόντου) ή να επιτυγχάνει αντίθεση με θερμά χρώματα. Μερικές φορές, το φαινόμενο της υπερβολικής συμμετοχής του μπλε στην εικόνα οφείλεται σε φυσικά φαινόμενα. Το ηλιακό φως διαχέεται από τα σωματίδια της σκόνης και τα μικροσταγονίδια υγρασίας στην ατμόσφαιρα, και λόγω διάθλασης των υπεριωδών ακτίνων παρατηρείται μια υπερβολική μπλεδίλα στο κάδρο.
Το άσπρο και το μαύρο
Οι τόνοι του άσπρου και του μαύρου δεν ανήκουν στην αποκλειστική δικαιοδοσία της ασπρόμαυρης φωτογραφίας, όπως εσφαλμένα πιστεύουν ορισμένοι. Στην έγχρωμη φωτογραφία μπορούν να αξιοποιηθούν με διαφορετικό τρόπο, αυξάνοντας την απήχησή της και αντιπαραθέτοντας την ισχύ των χρωμάτων με την ουδετερότητα του άσπρου – μαύρου. Για παράδειγμα, ένα από τα πιο ισχυρά σημεία του μαύρου στις έγχρωμες συνθέσεις είναι ότι προκαλεί συναισθήματα έντασης, με την υποβλητική του παρουσία. Η εικόνα ενός μοντέλου ντυμένου με δερμάτινα μαύρα ρούχα, έντονο μακιγιάζ και κόκκινο κραγιόν στα χείλια αποκτά πολλαπλάσια απήχηση και κρατά το βλέμμα πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο. Οι νοηματικές προεκτάσεις του λευκού παραπέμπουν σε ηρεμία, καθαρότητα και αγνότητα. Το λευκό συμπληρώνει παρά αποσπά την προσοχή και ταιριάζει ιδανικά με το μπλε. Το λευκό επηρεάζεται πιο πολύ από οποιοδήποτε άλλο χρώμα, από χρωματικές αποκλίσεις και αλλαγές της φωτεινής πηγής. Η λευκότητα ενός αιγαιοπελαγίτικου ασβεστωμένου τοίχου ίσως μεταβληθεί στο πολύ ζεστό φως της δύσης και το χιονισμένο αλπικό τοπίο μπορεί να υποφέρει από υπερβολική μπλεδίλα λόγω παρουσίας μεγάλου μέρους υπεριωδών ακτίνων στα μεγάλα υψόμετρα.
Μυστικά για τα χρώματα
• Η αντίληψη για τον χρωματικό κορεσμό αναβαθμίζεται με την ελαφρά υποέκθεση (κατά 1/2 stop ή 1 stop το πολύ). Αυτό συμβαίνει γιατί το ανθρώπινο μάτι εντυπωσιάζεται πιο πολύ από βαριά, έστω και με μικρότερη λεπτομέρεια στις σκιές, παρά από “ελαφρά”, αδύνατα χρώματα.
• Το πράσινο χρειάζεται προσοχή ως προς την έκθεση, στο εξής σημείο: Στην φύση αντιπροσωπεύεται κυρίως από βλάστηση, δένδρα, φυτά κλπ. με κορμούς, κλαδιά και φύλλα. Επειδή ακριβώς τα κενά ανάμεσα στα φύλλα λόγω των έντονων σκιάσεων κάτω από τον αίθριο, φωτεινό ουρανό κρύβουν αλλεπάλληλα σκοτεινά μέρη, το φωτόμετρο ανακλωμένου βλέπει αρκετό μαύρο και καταλήγει συχνά σε υπερέκθεση. Έτσι, θα πρέπει να διορθώσουμε αντισταθμίζοντας το σφάλμα έκθεσης: συνήθως αρκεί +1stop.
• Το κόκκινο υποβάλλει σχεδόν ενστικτωδώς στο φωτογράφο την άποψη – που επαληθεύεται και μετά στην πράξη – ότι πρόκειται για χρώμα που αναδεικνύεται με τον βαθύ χρωματικό κορεσμό και όχι την λεπτομέρεια. Ευνοείται δε από συνθήκες λήψης με έντονο φυσικό περιβαλλοντικό φως.
• Το φιλμ, oι ηλεκτρονικοί αισθητήρες και ο άνθρωπος δεν συμπεριφέρονται το ίδιο όσον αφορά την πρόσληψη του χρώματος. Κάθε στρώμα της έγχρωμης εμουλσιόν του φιλμ ευαισθητοποιείται για συγκεκριμένο μέρος του φάσματος. Τα Pixel είναι κάπως αναίσθητα στο πράσινο γι αυτό στη διάταξη Bayer pattern με τα φίλτρα RGB έχουμε διπλάσια πράσινα από μπλε και κόκκινα. Επίσης η αντίδραση της ανθρώπινης όρασης διαφοροποιείται με άλλη ευαισθησία στο πράσινο συγκριτικά με το κόκκινο και το μπλε.
κείμενα Παναγιώτης Καλδής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 180, Δεκέμβριος, 2008
