Ο πρώτος αιώνας της φωτογραφίας ήταν συνυφασμένος με τα πορτραίτα με φυσικό φως. Οι τεχνητές πηγές φωτισμών για πορτραίτα ήλθαν πολύ αργότερα. Σήμερα, ο φυσικός φωτισμός στο πορτραίτο επιστρέφει δριμύτερος, όχι πλέον σαν ανάγκη αλλά συνειδητοποίηση για την ανυπέρβλητη ποιότητα και το νατουραλιστικό αποτέλεσμα. Εξ άλλου, ο ακριβός εξοπλισμός και οι περίπλοκες τεχνικές δεν αποτελούν μονόδρομο για ένα πετυχημένο πορτραίτο. Με τον ήλιο στο ρόλο της μοναδικής φωτιστικής πηγής μπορούμε να επιτύχουμε το πολυπόθητο αποτέλεσμα στην απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής με τρόπο ιδανικό.
Το φυσικό φως
Αρκετοί φωτογράφοι που θαυμάζουμε προτιμούσαν ανέκαθεν το φυσικό φως έναντι των φωτιστικών στούντιο, θεωρώντας το πιο αισθαντικό και κολακευτικό για την ανθρώπινη μορφή. Για να βαδίσουμε στα χνάρια τους θα πρέπει να μάθουμε και εμείς να “διαβάζουμε” το φως. Πρέπει να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις βασικές του ποιότητες όπως το κοντράστ, την κατεύθυνση, τη διάχυση, τις σκιές κ.ά.
Κατεύθυνση
Όπως όλοι γνωρίζουμε, η τοποθέτηση του φωτογραφιζόμενου αντικριστά στον ήλιο, απομακρύνει από το ποθητό αποτέλεσμα αφενός γιατί το μοντέλο μας δεν θα μπορεί να ποζάρει με τη απαραίτητη χαλαρότητα αφού ο ήλιος θα το αναγκάζει να μισοκλείνει τα μάτια και αφετέρου θα σχηματίζονται άχαρες σκιές πάνω στο πρόσωπο. Αν το ζητούμενο δεν είναι το υπερβολικά δραματικό πορτραίτο, αποφεύγουμε αυτή τη διάταξη. Τοποθετούμε τον φωτογραφιζόμενο με πλάτη στον ήλιο ή σε θέση που το φως έρχεται από το πλάι. Χρησιμοποιώντας έναν ανακλαστήρα μπορούμε να χειριστούμε το φως για να δημιουργήσουμε την ατμόσφαιρα που επιθυμούμε.
Ένταση
Το ηλιακό φως που χτυπάει απευθείας στο πρόσωπο μπορεί να αποδειχτεί υπερβολικά σκληρό. Σε αυτή τη περίπτωση ίσως χρειαστεί να φροντίσουμε για πιο ομαλή και απαλή διάχυση. Μια εύκολη και φτηνή λύση είναι η χρήση ενός διαχυτήρα ή η τοποθέτηση του θέματος σε σκιερό μέρος. Αν έχουμε την ευκαιρία προτιμάμε τη φωτογράφηση τις μέρες με συννεφιά γιατί τα σύννεφα διαχέουν πιο ομοιόμορφα το φυσικό φως.
Τι να προσέξουμε
1 Δοκιμές θέσεων. Το πλεονέκτημα της λήψης σε στούντιο με τεχνητές φωτιστικές πηγές είναι ότι μπορούμε να χτίσουμε το φως στα μέτρα μας. Στη λήψη όμως με φυσικό φως οι περιορισμοί είναι αρκετοί. Αυτό όμως που μπορούμε να ελέγξουμε είναι η θέση του μοντέλου ως προς το εξωτερικό φως και η κλίση του προσώπου.Μιας και βρισκόμαστε ήδη στη διαδικασία της φωτογράφησης “ταλαιπωρούμε” λίγο παραπάνω το μοντέλο μετακινώντας το ώστε να μας ικανοποιεί η κατεύθυνση και η ένταση του φωτός.
2 Θεματολογία. Αποφασίζουμε εκ των προτέρων για ποίους λόγους θέλουμε να φωτογραφίσουμε το συγκεκριμένο άτομο και ποιες πτυχές της προσωπικότητάς του θα αναδείξουμε. Αυτό θα μας οδηγήσει να διαμορφώσουμε την ατμόσφαιρα του πορτραίτου πριν πιάσουμε τη μηχανή στα χέρια. Πρόκειται για ένα σοβαρό επαγγελματικό πορτραίτο, μια περιβαλλοντική λήψη που θα μας δώσει την παραπάνω πληροφορία για το άτομο ή θα φωτογραφίσουμε στην ανεμελιά της φύσης, διατυπώνοντας συγκεκριμένες υποδηλώσεις; Αυτή η απόφαση θα καθορίσει το ύφος της λήψης. Συγχρόνως θα μας λύσει τα χέρια αφού θα ξέρουμε εξαρχής πως θα κινηθούμε.
3 Τοποθεσία. Έχοντας ξεκαθαρίσει τι είδους και τι ύφους πορτραίτο θέλουμε αναλόγως θα επιλέξουμε και την τοποθεσία. Σειρά έχει το ρεπεράζ. Αφού αποφασίσουμε στο μέρος, αν έχουμε τη δυνατότητα το επισκεπτόμαστε σε διαφορετικές ώρες της ημέρας για να εξερευνήσουμε την ποιότητα του φωτός. Κάνουμε δοκιμαστικές λήψεις, ακόμα και με τον εαυτό μας ως μοντέλο αν δεν έχουμε εναλλακτική.
4 Προετοιμασία. Δεν υποτιμάμε τον χρόνο και την προσπάθεια του μοντέλου.
Είναι βασικό λάθος να πάμε στη φωτογράφηση απροετοίμαστοι χωρίς να έχουμε κάνει την προεργασία. Αν κουράσουμε ή εκνευρίσουμε το μοντέλο μας αυτό θα φανεί και στη λήψη.
Φυσικός φωτισμός &…
Περιβαλλοντικό πορτραίτο: Με τον όρο αυτό υποδηλώνουμε κάθε πορτραίτο σε φυσικό χώρο, αστικό τοπίο ή εξοχή, εργασιακό σημείο κλπ. που συνδέει νοηματικά το πρόσωπο με το στενό ή ευρύτερο περιβάλλον. Συνήθως έχει έντονο το στοιχείο της αυθεντικότητας και διατυπώνει ένα ολοκληρωμένο μήνυμα της σχέσης του ανθρώπου με το χώρο. Ακριβώς επειδή πρόκειται για μεγαλύτερες συνθέσεις και όχι σφιχτά καδραρίσματα, εδώ χρησιμοποιείται φυσικός φωτισμός με λίγες ή καθόλου παρεμβάσεις.
Φωτ.: Πένυ Γιαννάκου
Εθνολογικό πορτραίτο: Αποτελεί μια στενότερη κατηγορία σε σχέση με το περιβαλλοντικό πορτραίτο με την έννοια ότι αφορά πορτραίτα κατοίκων συγκεκριμένων περιοχών αναδεικνύοντας τα ιδιαίτερα εθνικά χαρακτηριστικά,τις ενδυμασίες, τις κατοικίες και το εξωτικό στοιχείο. Επειδή ακριβώς ο φωτογράφος σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να είναι φιλικός και διακριτικός, ο φυσικός φωτισμός είναι σύμμαχός του.
Φωτ.: Πένυ Γιαννάκου
Ντοκουμέντο: Το ντοκουμέντο που αφορά ιδιαίτερες ομάδες του πληθυσμού, είτε ηλικιακά είτε επαγγελματικά είτε τοπικά κλπ. είναι ένας κλάδος του ρεπορτάζ που γοητεύει όσους διαθέτουν κοινωνική ευαισθησία και θέλουν να αναδείξουν συγκεκριμένα θέματα. Και στην περίπτωση αυτή η διακριτικότητα και η σωστή προσέγγιση επιβάλλει σχεδόν αναγκαστικά το φυσικό, διαθέσιμο φως, είτε σε εσωτερικές είτε σε εξωτερικές λήψεις.
Χρωματική θερμοκρασία
Το φυσικό φως ανάλογα με την ώρα της ημέρας και τον καιρό (π.χ. αν έχει συννεφιά ή όχι) έχει διαφορετική χρωματική θερμοκρασία. Ενώ η ανθρώπινη όραση προσαρμόζεται 
ώστε να βλέπουμε τα χρώματα σωστά, η ψηφιακή μηχανή δε μοιράζεται αυτή την ευελιξία. Εδώ εισέρχεται ο παράγοντας White Balance. Συνήθως η αντίστοιχη λειτουργία εξισορρόπησης του λευκού των σύγχρονων ψηφιακών μηχανών είναι αξιόπιστη, αλλά δεν παραβλέπουμε να κάνουμε τον σχετικό έλεγχο. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο συννεφιασμένος ουρανός έχει χρωματική θερμοκρασία 8.000° Kelvin, που σημαίνει ότι τείνει προς μπλε τόνους, ο μεσημεριανός ήλιος έχει χρωματική θερμοκρασία 5.500° Kelvin και ο ηλεκτρικός λαμπτήρας οικιακού τύπου δίνει 2.500° Kelvin, προκαλώντας θερμές χροιές. Το ανθρώπινο πρόσωπο κολακεύεται περισσότερο από τους (ελαφρώς) θερμούς τόνους οπότε τους προτιμάμε. Αν το Auto White Balance δεν ανταποκρίνεται σωστά, ρυθμίζουμε χειροκίνητα με βάση τη φωτιστική μας πηγή. Ακολουθούν ορισμένες από τις συνηθισμένες επιλογές White balance που προσφέρουν οι ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές:
• Auto: αυτόματη διόρθωση
• Daylight/Sunny: η “νορμάλ” λειτουργία για λήψεις στον ήλιο.
• Tungsten: για λήψη σε εσωτερικούς χώρους φωτιζόμενους από λάμπες πυράκτωσης που εκ κατασκευής παράγουν θερμούς τόνους • Fluorescent: για λήψεις με φώτα φθορισμού. Αντισταθμίζει τα ψυχρά χρώματα που παράγουν οι λάμπες.
• Cloudy: διορθώνει την μπλεδίλα από τη συννεφιά.
• Flash: εξισορροπεί τα ψυχρά χρώματα του flash.
Εξοπλισμός
Όταν φωτογραφίζουμε στη σκιά ή σε εσωτερικό χώρο, κατά πάσα πιθανότητα καλούμαστε να δουλέψουμε με λίγο διαθέσιμο φωτισμό, περιορίζοντας έτσι τη γκάμα διαφραγμάτων και ταχυτήτων. Στην περίπτωση αυτή χρειαζόμαστε έναν φακό πορτραίτου με γρήγορο (φωτεινό) διάφραγμα και οπτική σταθεροποίηση αν πρόκειται να δουλέψουμε ‘‘στο χέρι’’. Aλλιώς θα πρέπει να καταφύγουμε στη στήριξη ενός καλού τριπόδου. Αν πάλι πρέπει να δουλέψουμε με πιο γρήγορες ταχύτητες (π.χ. για λήψη στο χέρι) μπορούμε πάντα να ανεβάσουμε και τα ISO με δεδομένη την πολύ καλή συμπεριφορά των σύγχρονων εξελιγμένων αισθητήρων ακόμη και σε θεωρούμενες υψηλές ευαισθησίες όπως π.χ. ISO 1600 ή 3200. Ένα φορητό flash επίσης μπορεί να μας βοηθήσει να γεμίζουμε τις σκιές (fill in) και να μας προσφέρει τα πολυπόθητα catch light στην ίριδα των ματιών. Δεν ξεχνάμε να ελέγξουμε το αποτέλεσμα στην οθόνη της μηχανής μας! Τέλος φωτογραφίζουμε επιλέγοντας αποθήκευση αποκλειστικά σε RAW format για να έχουμε το περιθώριο διορθώσεων σε έκθεση, ισορροπία λευκών κλπ. κατά το μεταγενέστερο στάδιο της επεξεργασίας.
Η γνώμη του ειδικού
Γιώργος Τζώρτζης
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
www.lightworks.gr
• Που πλεονεκτεί το πορτραίτο με φυσικό φως;
Η φωτογράφιση με φυσικό φως έχει αρκετά πλεονεκτήματα. Είναι φτηνό και διαθέσιμο σε όλους. Προσδίδει φυσικότητα, που είναι πολύ δύσκολο και κοστοβόρο να πετύχεις με τεχνητό φωτισμό. Μας δίνει τη δυνατότητα να δούμε ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο φωτίζεται το θέμα πριν τη λήψη, κάτι που είναι σαφώς δυσκολότερο στην περίπτωση των studio flash. Δεν απαιτεί περίπλοκο, βαρύ και δύσχρηστο εξοπλισμό, παρά μόνο ανακλαστήρα. Επιπρόσθετα, δεν έχουμε τα γνωστά προβλήματα μίξης θερμοκρασίας χρώματος, που παρατηρούνται όταν παντρεύουμε φλας με φως ημέρας. Άλλο πλεονέκτημα είναι η φιλικότερη ατμόσφαιρα φωτογράφισης, κυρίως για το μοντέλο που ποζάρει.
• Ποίες συνιστώσες του φωτός αξιοποιείτε στα πορτραίτα σας;
Προσωπικά, επιλέγω πολύ μαλακό φως, για την πλειοψηφία των φωτογραφίσεων μου, μιας και θεωρώ ότι αυτό αρμόζει καλύτερα στο ύφος και την αισθητική μου. Αυτό σημαίνει ότι επιλέγω τις κατάλληλες συνθήκες, τους χώρους και τον χρόνο της φωτογράφισης, που ευνοούν κάτι τέτοιο.
• Η συγκεκριμένη προσέγγιση ταιριάζει για όλα τα πορτραίτα ή μόνο για συγκεκριμένο ύφος;
Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να χρησιμοποιήσει κάποιος το φυσικό φως ανάλογα με το τι θέλει να πετύχει. Δεν ταιριάζουν όλες οι συνθήκες και οι ποιότητες φωτισμού σε όλα τα project. Υπάρχουν φορές που επιλέγουμε σκληρό φωτισμό και κοντράστ, ενώ άλλες που απαιτούν μαλακό, διάχυτο φως.
• Δουλεύετε και με τεχνητό φωτισμό;
Φυσικά. Πολλές φωτογραφίσεις γίνονται αποκλειστικά με τεχνητό φωτισμό, είτε σε περιβάλλον studio είτε on location, με μίξη φυσικού-τεχνητού ή καθαρά τεχνητού φωτός. Αυτό άλλοτε το επιβάλλουν οι συνθήκες και άλλοτε οι απαιτήσεις του πελάτη. Για παράδειγμα, σε μια φωτογράφιση με πολλές λήψεις, όπως κατάλογος μόδας με πολλά θέματα, η φωτογράφιση μπορεί να είναι ολοήμερη. Αυτό σημαίνει ότι οι εναλλαγές του φυσικού φωτισμού θα είναι πολλές και αυτή η ανομοιομορφία, μπορεί να είναι ανεπιθύμητη. Εκεί μπορεί λοιπόν να επιλέξουμε το ελεγχόμενο περιβάλλον ενός studio. Ωστόσο, το φυσικό αποτέλεσμα, κερδίζει αρκετό έδαφος τα τελευταία χρόνια, σε πολλές φωτογραφίσεις πορτρέτων και όχι μόνο.
• Πιστεύετε στη μαγική στιγμή του δειλινού ή φωτογραφίζετε πορτρέτο και σε άλλες ώρες της ημέρας;
Κάθε ώρα της μέρας, κάθε διαφορετική εποχή και διαφορετικές καιρικές συνθήκες, δίνουν διαφορετικό αποτέλεσμα. Εκεί βρίσκεται η ομορφιά, η δυσκολία, αλλά και η μοναδικότητα του φυσικού φωτισμού. Θα έλεγα λοιπόν ότι συχνότερα προσαρμόζομαι εγώ στις συνθήκες παρά το αντίθετο. Έτσι δεν μπορώ να πω ότι έχω μια αγαπημένη ώρα, αλλά επιλέγω αυτό που θεωρώ ως ταιριαστό για το θέμα μου. Μπορεί άλλοτε να επιζητώ τον μεσημβρινό ίσκιο, με το διάχυτο φως του σε κάποιο δωμάτιο και άλλοτε το δειλινό σε κάποια παραλία. Όπως και να ‘χει το φυσικό φως είναι πάντα μια πρόκληση, που με τις δυσκολίες και τις ευκολίες του, με εκπλήσσει και με φέρνει κοντύτερα σε αυτό που θα ήθελα να πετύχω σαν τυπικός …ανικανοποίητος φωτογράφος.
Η γνώμη του ειδικού
Πένυ Γιαννάκου
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
www.penygiannakou.com
• Που πλεονεκτεί το πορτραίτο με φυσικό φως;
Ζούμε σε μια χώρα με σχεδόν συνεχή ηλιοφάνεια. Aυτό μας δίνει τη δυνατότητα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους να φωτογραφίζουμε με φυσικό φως. Αρχικά πλεονεκτούμε στο ότι μπορούμε να φωτογραφίσουμε σχεδόν παντού, χωρίς να είναι απαραίτητο να έχουμε μαζί μας άλλο εξοπλισμό, πέρα από τη φωτογραφική μηχανή, τους φακούς και ένα ανακλαστήρα (όταν είναι απαραίτητος). Ακόμη, είθισται να γοητεύει περισσότερο η αρμονία του φυσικού φωτισμού, η αισθητική που δημιουργείται από τον περιβάλλοντα χώρο χωρίς να μοιάζει μονοδιάστατος και η αίσθηση νοσταλγίας που δίνει στην φωτογραφία σε σχέση με τη χρήση τεχνητού φωτισμού όπου το αποτέλεσμα τις περισσότερες φορές (και όταν δεν γίνεται σωστά) είναι επίπεδο, μονοδιάστατο και σκληρό.
• Ποίες δυσκολίες αντιμετωπίζετε στην φωτογράφιση σε φυσικό περιβαλλοντικό φως και ποιες σε εσωτερικό χώρο;
Η μεγαλύτερη δυσκολία στην πρώτη περίπτωση είναι πως οι φωτιστικές συνθήκες δεν είναι ελεγχόμενες και αλλάζουν συνεχώς. Καλό είναι να αποφεύγουμε τις μεσημεριανές ώρες που ο ήλιος είναι σκληρός και έντονος και να επιλέγουμε το πρωί ή το απόγευμα που ο ήλιος είναι πλάγιος και με θερμούς τόνους. Σε εσωτερικούς χώρους, ενδείκνυται οι λήψεις να γίνονται κοντά σε κάποιο παράθυρο ή πόρτα που επιτρέπει το φωτισμό να εισέλθει. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε και κάποιο λευκό χαρτί ή ριζόχαρτο αν το φως που εισέρχεται είναι αρκετό σκληρό. Οι συγκεκριμένες λήψεις έχουν υψηλό κοντράστ, με τις σκοτεινές περιοχές να μην φωτίζονται (ίσως χρειαστεί και ανακλαστήρας αν το πρόσωπο είναι κοντά στην πηγή φωτός και υπάρχουν σκοτεινά σημεία). Στην περίπτωση που το φόντο πίσω από τον φωτογραφιζόμενο δεν είναι το ιδανικό και δεν είναι στο χέρι μας η αλλαγή του, ιδανικά φωτογραφίζουμε με ανοιχτά διαφράγματα για να απομονώσουμε το πρόσωπο από τον περιβάλλοντα χώρο και η προσοχή να δοθεί σε αυτό (ξεφοντάρισμα).
• Η συγκεκριμένη προσέγγιση ταιριάζει για όλα τα πορτραίτα ή μόνο για ένα συγκεκριμένο ύφος;
Ανάλογα το τι θέλουμε να αποδώσουμε, χρησιμοποιώντας σωστά το φυσικό φως μπορούμε να έχουμε ικανοποιητικά αποτελέσματα όταν η φωτογραφία αφορά πορτραίτο μόδας, θεάτρου, προσωπικό και γενικά πορτραίτο στο οποίο θέλουμε να υπάρχει η φυσική αίσθηση φωτός. Τα τελευταία χρόνια τείνει να δίνεται περισσότερη προσοχή και να επιλέγεται ο φυσικός φωτισμός ακόμη και σε επίσημα γεγονότα (γάμo, βάπτιση με ύφος ντοκουμέντου).
• Εσείς δουλεύετε και με τεχνητό φωτισμό;
Μέχρι και σήμερα επιλογή μου παραμένει ο φυσικός φωτισμός σε οποιοδήποτε είδος φωτογράφισης. Σε περιπτώσεις που χρειάζομαι επιπλέον φωτισμό, χρησιμοποιώ είτε ανακλαστήρα ή αυτοσχέδιες κατασκευές (πλάκες φελιζόλ, μεγάλες επιφάνειες χαρτιού κάπα, ηλιοπροστασία αυτοκινήτου) είτε ένα μικρό φωτιστικό LED που προσαρμόζεται στην φωτογραφική μηχανή και επιτρέπει έλεγχο της έντασης.
• Πιστεύετε στη “μαγική ώρα” του δειλινού ή φωτογραφίζετε πορτραίτο και σε άλλες ώρες της ημέρας;
Ιδανική επιλογή είναι αρκετά νωρίς το πρωί ή τις ημέρες που η ηλιοφάνεια δεν είναι αρκετά έντονη (λατρεμένα σύννεφα). Στις περιπτώσεις που η φωτογράφιση γίνεται σε εξωτερικό και όχι εσωτερικό χώρο, αποφεύγω τις μεσημεριανές ώρες αφού ο ήλιος παράγει πολύ σκληρές σκιές και επιδιώκω την λήψη στην “χρυσή ώρα” καθώς το φως αυτό είναι γλυκό και επιτρέπει στον φωτογραφιζόμενο να ποζάρει χωρίς να ενοχλείται από την έντασή του.
Αναδημοσίευση από το ΦΩΤΟγράφο τεύχος Νο 238
