Στη φωτογραφία, είναι πολύ σημαντικές οι τεχνικές γνώσεις γιατί μόνο τότε είμαστε σε θέση να ελέγχουμε το τελικό αποτέλεσμα και μάλιστα, σε πολλές διαφορετικές συνθήκες που μπορεί να τύχουν ανάλογα με το θέμα μας και την ίδια φωτογράφηση.
Tου Στέφανου Σάμιου @samiosstefanos
Από τα βασικά τεχνικά ζητήματα που μας απασχολούν είναι για παράδειγμα η σωστή φωτομέτρηση, προκειμένου να έχουμε τελικά πολύ καλή τονικότητα στις φωτογραφίες μας. Στην ψηφιακή εποχή, σημαντικό είναι πια και το σωστό white balance, προκειμένου να έχουν οι φωτογραφίες μας την ιδανική χρωματική παλέτα κάτω από διάφορες φωτιστικές πηγές. Πρέπει να επιλέξουμε τη σωστή ταχύτητα κλείστρου προκειμένου να μην έχουμε «κουνημένες» φωτογραφίες. Πρέπει επίσης να επιλέξουμε το σωστό διάφραγμα για να έχουμε το κατάλληλο βάθος πεδίου, να χρησιμοποιήσουμε φλας σε χαμηλές συνθήκες φωτισμού ή για να «παγώσουμε» την κίνηση κ.ο.κ. Όπως βλέπετε μιλάω για «σωστό», «κατάλληλο» κλπ προκειμένου να αναφερθώ στην «ορθόδοξη» τεχνικά φωτογραφική προσέγγιση. Συχνά όμως, για αισθητικούς κυρίως λόγους, είναι τελικά σωστότερες ανατρεπτικές τεχνικά λύσεις, το να κάνουμε ηθελημένα τεχνικά «λάθη» δηλαδή, προκειμένου να δημιουργήσουμε οπτικές εντάσεις ή να δημιουργήσουμε ή ακόμα να αποδώσουμε τελικά καλύτερα την ατμόσφαιρα στις φωτογραφίες μας. Φυσικά, το να «υποπέσουμε σε λάθη» με ελεγχόμενο και επαναλαμβανόμενο τρόπο, όταν κρίνουμε ότι απαιτείται, βασική προϋπόθεση είναι ότι ελέγχουμε πλήρως την κλασική «ορθόδοξη» τεχνική! Σε αυτό το πλαίσιο θα κινηθώ κυρίως στη σειρά των σύντομων αυτών άρθρων – case studies.
1. «Λάθος» ταχύτητα κλείστρου
Από τα πρώτα πράγματα που μαθαίνει κανείς είναι η ταχύτητα «ασφαλείας» του κλείστρου για φωτογράφηση με την κάμερα στα χέρια.
Αυτή είναι άμεση συνάρτηση της εστιακής απόστασης του φακού και όχι γενικώς 1/60sec όπως συχνά λένε ακόμα και επαγγελματίες. Δηλαδή, ο κανόνας είναι, αν έχεις 50mm φακό, να χρησιμοποιήσεις τουλάχιστον την πιο κοντινή στο 50 σαν νούμερο ταχύτητα, την 1/60sec εν προκειμένω. Αν ο φακός είναι 24mm, θα ήταν η 1/30, αν όμως είναι τηλεφακός, π.χ. 105mm όπως εδώ, 1/125sec κ.ο.κ.
Τα παραπάνω προϋποθέτουν σταθερή στήριξη, σταθερό χέρι, το θέμα να είναι ακίνητο και είναι ένας εμπειρικός κανόνας. (Δεν αναφέρομαι βέβαια στους σύγχρονους φακούς VR ή στην απόσβεση κραδασμών στο σώμα της μηχανής, τεχνολογίες που επιτρέπουν να κερδίσει κανείς έως και 5 στοπ σε ταχύτητα κλείστρου στις μέρες μας). Ο τυπικά ευσυνείδητος τεχνικά φωτογράφος, για τη φωτογραφία με τις τουλίπες, θα επέλεγε ταχύτητα τουλάχιστον 1/125 με τον φακό 105mm, το ανάλογο διάφραγμα που θα αντιστοιχούσε φωτομετρικά και θα έκανε τη λήψη του ακίνητος, συγκεντρωμένος, κρατώντας ακόμα και την αναπνοή του. Ο εναλλακτικός φωτογράφος τώρα, όπως εγώ στην «κουνημένη» φωτογραφία, γνωρίζοντας βέβαια τα παραπάνω, θα έκανε άλλα πράγματα: Α) Θα έκλεινε τελείως το διάφραγμα ώστε η ταχύτητα του κλείστρου να είναι πολύ αργή, της τάξης του 1/4sec. Β) Κατά τη διάρκεια της λήψης δεν θα έμενε ακίνητος, αντίθετα θα υποχρέωνε τη μηχανή να κινηθεί προς μία κατεύθυνση ή ακόμα και τυχαία κατά τη διάρκεια της λήψης.
«…Στην συγκεκριμένη «κουνημένη» εικόνα δημιουργήθηκε επί της ουσίας ένα ψευδο-panning, αποδομώντας το φωτογραφικό είδωλο, που από στατικό, πια απέκτησε ένα «ρυθμό» και δημιουργήθηκε κίνηση. Μια αίσθηση φευγαλέα, όπως οι μνήμες άλλωστε, μια «ζωγραφική» ποιότητα κατά κάποιον τρόπο…»
Και οι δύο φωτογραφίες μου είναι ενδιαφέρουσες τελικά και τις βλέπω με συγκίνηση πια. Έγιναν στα νεανικά μου χρόνια στο Παρίσι, δεκαετίες πριν, σε slide. Προσωπικά όμως, σαφώς με γοητεύει περισσότερο η «κουνημένη». Εδώ χρησιμοποίησα Nikon FM με φακό Nikkor 105mm f/2,5 και φιλμ Ektachrome 64 ASA αν θυμάμαι καλά. Με σύγχρονο εξοπλισμό, αν θελήσετε να πειραματιστείτε σχετικά, μην ξεχάσετε να απενεργοποιήσετε το VR των φακών και τα συστήματα απόσβεσης κραδασμών γενικά.
ΤΙP
Για το… «σωστό» λάθος, βολεύουν εδώ πολύ τα χαμηλά ISO ή τα «αργά» φιλμ. Επίσης όχι με υψηλές στάθμες φωτισμού, π.χ. ηλιοφάνεια. Εναλλακτικά χρησιμοποιείστε ND φίλτρο. Εννοείται, σε αυτές τις «μη τεχνικές», εμπιστευόμαστε σε ένα βαθμό την τύχη και το ένστικτό μας…
2. Διπλοέκθεση
Κλασικό «λάθος» στην αναλογική φωτογραφία
Στις παλιές μηχανές, όπως και στις «view cameras», η προώθηση του φιλμ ή η αλλαγή της πλάκας ήταν κινήσεις ανεξάρτητες μεταξύ τους. Έτσι, ήταν εύκολο κάποιος απρόσεκτος να κάνει δύο λήψεις πάνω στο ίδιο καρέ, με καταστροφικά συνήθως αποτελέσματα. Στις SLR μικρού και μεσαίου format, υπήρχε μηχανισμός ασφαλείας ώστε να αποφεύγεται αυτό. Το κλείστρο δεν οπλιζόταν αν δεν προχωρούσες στο επόμενο καρέ. Παράλληλα όμως υπήρχε και η δυνατότητα να γίνει διπλή, τριπλή ή και πολλαπλή έκθεση στο ίδιο καρέ, αν ο φωτογράφος, κατ’ εξαίρεση, το επιθυμούσε για δημιουργικούς ή άλλους λόγους.
«…Η συγκεκριμένη φωτογραφία έγινε σε slide film. Πρόκειται για πολλαπλή έκθεση στο χέρι και στο ίδιο καρέ με το motor drive της Nikon FM και φακό Nikkor 50mm f/2. Ένα μικρό μυστικό εδώ είναι το να υποφωτίζει κανείς συστηματικά, κάθε μια από τις πολλές εκθέσεις, ώστε τελικά να μη βγει υπερφωτισμένη η συνολική τελική εικόνα…»
Η συγκεκριμένη φωτογραφία έγινε επίσης στο Παρίσι σε slide film.
Πρόκειται για πολλαπλή έκθεση στο χέρι και στο ίδιο καρέ με το motor drive της Nikon FM και φακό Nikkor 50mm f/2. Ένα μικρό μυστικό εδώ είναι το να υποφωτίζει κανείς συστηματικά, κάθε μια από τις πολλές εκθέσεις, ώστε τελικά να μη βγει υπερφωτισμένη η συνολική τελική εικόνα.
Στην ψηφιακή εποχή, μπορεί να προσεγγίσει ο φωτογράφος αυτό το ονειρικής αισθητικής «λάθος» με διαδοχικές λήψεις του ίδιου θέματος, ελεύθερα στο χέρι και στη συνέχεια, να τις εισάγει σε layers στο ίδιο αρχείο στο Photoshop. Πειραματιζόμενος με τα blending modes των layers (multiply, screen, overlay κλπ και ανάλογα με το θέμα) καθώς και με το opacity ή και με τα “blend if” sliders ίσως δει να εμφανίζεται μπροστά του ένα πραγματικό δημιουργικό καλειδοσκόπιο!
ΤΙPS
Πέρα από την ελεύθερη εκδοχή πολλαπλής έκθεσης με μηχανή στο χέρι, υπάρχει και η λογική της στήριξης σε τρίποδο. Αν το ίδιο το θέμα (ή στοιχεία του θέματος) βρίσκονται σε κίνηση, πάλι μπορεί κανείς να επιτύχει διάφορες εντυπωσιακές παραλλαγές.
3. «Λάθος» φακός για τη «λάθος» δουλειά!
O κατάλληλος εξοπλισμός είναι σημαντικός για κάποιες εφαρμογές
Για παράδειγμα, η τυπική φωτογραφία σπορ απαιτεί πολύ γρήγορους τηλεφακούς και ανάλογες μηχανές προκειμένου οι φωτογραφίες τελικά να είναι αυτές που πρέπει για δημοσίευση. Βέβαια, αυτοί οι φακοί είναι πολύ βαρείς και δύσχρηστοι τελικά, καθώς και πανάκριβοι. Στη δουλειά μου, δεν χρειάστηκα κάτι ανάλογο παρά μόνο σποραδικά. Έχω όμως στη συλλογή μου έναν τηλεφακό 500mm, κατοπτρικό της Nikon, με σταθερό διάφραγμα f/8. Είναι ελαφρύς και μικρός, αρκετά «δύστροπος» κατά τα άλλα και φυσικά, με f/8 είναι κυρίως για χρήση με πολύ φως, την ημέρα.
Επειδή αγαπώ να πειραματίζομαι, χρησιμοποίησα αυτόν το φακό κυρίως σε επόμενη συνεργασία μου με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό, στην παράσταση «Ρομαντισμός» του 1998. Πάλι με Nikon FM2, Ektachrome στα 1600 ASA, με πολλές λήψεις και μόνο ένα μονόποδο στα φώτα του θεάτρου, που συχνά ήταν τελείως υποτονικά. Προφανώς επρόκειτο για τελείως αντισυμβατική προσέγγιση, με πολύ αργές ταχύτητες κλείστρου και πολλά καρέ στο τέλος τελείως φλου! (Πέρα από τις αργές ταχύτητες, η χειροκίνητη εστίαση με f/8 στο ημίφως και με τηλεφακό, είναι μία δυστυχία).
Αυτές όμως ακριβώς οι τεχνικές δυσκολίες και οι περιορισμοί αποδείχθηκαν στο τέλος οι καταλύτες ώστε να συγκεντρωθώ, να χρησιμοποιήσω υπέρ μου τις «αδυναμίες» του εξοπλισμού και τελικά να βρεθώ με συγκλονιστικά κοντινά πορτραίτα, με ευαισθησίες και αυθορμητισμό, φευγαλέα και εύθραυστα, απόλυτα μέσα στο κλίμα και την ατμόσφαιρα του έργου και των χαρακτήρων. Κυριολεκτικά όλοι τα λάτρεψαν και έχουν εκτεθεί επίσης σε πολλές περιστάσεις.
«…Καλού-κακού είχα και πιο «ασφαλές» υλικό, με γρήγορους φακούς και πιο ορθόδοξη προσέγγιση. Τελικά όμως, η ποίηση και η μαγεία προήλθαν από το «λάθος» φακό στη «λάθος» δουλειά!…»
ΤΙPS
Στην εποχή του φιλμ, προσπαθούσαμε να περιορίσουμε τις «τυχαίες μεταβλητές» της συνάρτησης, εξ ου και το μονόποδο για τον έλεγχο της κίνησης ως προς τον κάθετο άξονα. Σήμερα, θα προσπαθούσαμε το ανάλογο και στο χέρι, αναπροσαρμόζοντας τις ταχύτητες κλείστρου σε σχέση με τα ISO της μηχανής.
Αναδημοσίευση από το ΦΩΤΟγράφο τεύχος Νο 265
