Πολλοί φωτογράφοι μένουν με την εντύπωση ότι η ψηφιακή τεχνολογία έχει λύσει όλα τα προβλήματα σωστής εστίασης και εκφώτισης. Εκεί που κάποτε πριν είκοσι χρόνια στην εποχή του φιλμ παλεύαμε με πρωτόλεια πολυζωνικά συστήματα μειωμένης αξιοπιστίας, σίγουρα τα αποτελέσματα είναι θεαματικά. Ακόμη και η πιο φθηνή compact έχει προηγμένο σύστημα πολλαπλών ζωνών, επιλογές πολλών σκηνών (υποπρογράμματα με διαφορετικά θέματα), διόρθωση έκθεσης (±) κλπ.
Τελικά, όλοι θέλουν να συγκεντρώσουν την προσοχή στο αντικείμενό τους χωρίς να ανησυχούν αν το καρέ θα βγει υπερφωτισμένο ή υποφωτισμένο. Από την άλλη μεριά, τη στιγμή που ασχολούμαστε με τη γραφή με φως (φωτογραφία) θα πρέπει να είμαστε σε θέση να το ελέγξουμε. Στην φωτογραφική προπαίδεια εντάσσεται ο χειρισμός του φωτός, η επιλογή του φωτισμού και η φροντίδα για ισορροπημένη φωτομέτρηση.
Tα βασικά
Έκθεση είναι η ποσότητα του φωτός που ευαισθητοποιεί μια φωτοευαίσθητη επιφάνεια (όπως ο αισθητήρας της φωτογραφικής μηχανής ή το φιλμ) και αποτελεί το γινόμενο του φωτισμού επί το χρόνο (f/no x t). Η έκθεση μετριέται σε μονάδες Ε.V. (exposure values) ή παλιότερα footcandles (μονάδες που βρίσκουμε στις κλίμακες παλιών φωτομέτρων σεληνίου).
Τρεις παράμετροι επηρεάζουν την έκθεση: το διάφραγμα του φακού, η ταχύτητα του φωτοφράκτη και η ισοδύναμη ευαισθησία του αισθητήρα.
1. Το διάφραγμα ελέγχει την ποσότητα του φωτός που φθάνει τελικά στον αισθητήρα. Το μέγεθος του ανοίγματος που σχηματίζει το διάφραγμα υποδηλώνεται από έναν αριθμό f/No. Στους σύγχρονους φακούς αναγράφεται συνήθως μια ακολουθία αριθμών του τύπου f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22 κ.λπ. Προχωρώντας ένα διάφραγμα ο φακός αφήνει να περάσει το μισό φως απ’ ό,τι το προηγούμενο. Οι “μικροί” αριθμοί αντιπροσωπεύουν ανοικτά διαφράγματα και οι “μεγάλοι” κλειστά.
2. Η ταχύτητα αναφέρεται στο χρόνο που ανοίγει το κλείστρο και «προσβάλλεται» η φωτοευαίσθητη επιφάνεια. Η τυποποιημένη ακολουθία ταχυτήτων είναι 1, 1/2, 1/4, 1/8, 1/15, 1/30, 1/60, 1/125, 1/250, 1/500, 1/1000sec. κ.ο.κ.
3. Η ευαισθησία ακολουθεί τα πρότυπα ISO ή DIN. Στους αισθητήρες η εγγενής (native) ευαισθησία ISO κυμαίνεται από 50 ως 200 ενώ διατίθενται και τις ισοδύναμες που φθάνουν αρκετά ψηλά ως ISO 6400 σε ορισμένες μηχανές. Όσο μεγαλώνει η ισοδύναμη ευαισθησία τόσο αυξάνεται ο ηλεκτρονικός θόρυβος.
Παρατήρηση: Παρατηρούμε προσεκτικά στην οθόνη το playback της εικόνας και διορθώνουμε με δεύτερη λήψη. Με πολύ σκούρα ή πολύ λευκά (π.χ. στο σκοτάδι ή στην παραλία) καμμία φωτομέτρηση δεν τα πηγαίνει καλά. Οπότε, διορθώνουμε.
Ισοδύναμες εκθέσεις
Το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα έχει η έκθεση του αισθητήρα στα ISO 100 με διάφραγμα f/5,6 και ταχύτητα 1/30” και ακριβώς το ίδιο με f/8 1/15” ή εναλλακτικά f/11 1/8 κ.ο.κ. Τη στιγμή πουο κλείνουμε διάφραγμα (χρησιμοποιούμε δηλαδή πιο αργό, και αυξάνουμε το χρόνο έκθεσης ή ανοίξουμε διάφραγμα και μειώσουμε χρόνο κατά ίσες ποσότητες, η έκθεση που προκύπτει είναι ισοδύναμη αφού το γινόμενο f/no x t παραμένει ίδιο.
Οι αυτόματες λειτουργίες
Στο …μακρινό παρελθόν, οι ρεφλέξ μηχανές στερούνταν ενσωματωμένου φωτομέτρου. Οι μετρήσεις γίνονταν κατ’ εκτίμηση (το αγγλοσαξονικό “guess metering”) ή με εξωτερικό φωτόμετρο χειρός υποδηλώνοντας την εμπειρία του φωτογράφου. Σήμερα, κυριαρχεί η ιδεολογία του αυτοματισμού ειδικά στις digital compact όπου σπάνια περιλαμβάνονται οι λεγόμενες δημιουργικές λειτουργίες (προτεραιότητα διαφράγματος, ταχύτητας κλπ.) Περι αυτών θα δουμε αμέσως μετά.
Πρόγραμμα (Program). Ο κεντρικός μικροεπεξεργαστής, επιλέγει τον βέλτιστο συνδυασμό διαφράγματος/ταχύτητας με βάση τη φωτομέτρηση και τη χαρτογραφημένη μνήμη. Το ευέλικτο πρόγραμμα υπάρχει στις ρεφλέξ και ο φωτογράφος μπορεί να επιλέξει μέσα από αυτό όλες τις ισοδύναμες τιμές
Σκηνές. Ενσωματώνονται κυρίως στις compact ή στις πιο ερασιτεχνικές ψηφιακές ρεφλέξ. Στην πραγματικότητα πρόκειται για υποπρογράμματα όπου ανάλογα με το αντικείμενο δίνεται βαρύτητα σε ειδικές συνθήκες Π.χ. στη σκηνή πορτρέτου προτιμούνται ανοικτά διαφράγματα για μικρότερο βάθος πεδίου και ξεφοντάρισμα. Στη σκηνή σπορ δίνεται βάση στις γρήγορες ταχύτητες για να παγώνει η κίνηση. Στο παιδικό πορτρέτο προστίθεται και φλας κλπ. Υπάρχουν άπειρες σκηνές όπως νυκτερινό τοπίο, closeup, αντιγραφή σελίδων βιβλίου, still life μαγειρικής (!) χιονισμένο τοπίο, θάλασσα… Όριο είναι μονάχα η φαντασία των σχεδιαστών.
Προτεραιότητα διαφράγματος (Aperture Priority). Ο φωτογράφος επιλέγει το διάφραγμα και η μηχανή την ταχύτητα. Ιδανικός αυτοματισμός για πορτρέτο, τοπίο, αρχιτεκτονική φωτογραφία και γενικά όπου προέχει ο έλεγχος του βάθους πεδίου.
Προτεραιότητα ταχύτητας (ή φωτοφράκτη) (Shutter Priority). Το αντίθετο της προτεραιότητας διαφράγματος. Ο χειριστής ρυθμίζει μια συγκεκριμένη ταχύτητα και η μηχανή ανταποκρίνεται με το αντίστοιχο διάφραγμα. Η πιο συνηθισμένη εφαρμογή του είναι στο ρεπορτάζ, τα σπορ και τη δράση.
Χειροκίνητη μέτρηση (Metered Manual). Για τους σκληροπυρηνικούς του απόλυτου ελέγχου. Η μηχανή δίνει μόνο μια φωτομετρική ένδειξη. Εξαρτάται από το φωτογράφο να ρυθμίσει κατάλληλα τις κλίμακες διαφράγματος και ταχύτητας. Προσφέρεται και στις περιπτώσεις που δεν δουλεύει το ενσωματωμένο φωτόμετρο, όπως όταν τοποθετούμε παλιάς σειράς φακούς σε DSLR Nikon ή Pentax.
Ο πιο χρήσιμος μνημονικός κανόνας
Στα λευκά διορθώνουμε υπερεκθέτοντας και στα σκούρα υποεκθέτοντας. Και για να μην μπερδευόμαστε αξιοποιούμε τον εύκολο στην απομνημόνευση κανόνα: To xιόνι (δηλ. τα λευκά) είναι υπεράνω του εδάφους = υπερεκθέτουμε. Το κάρβουνο (δηλ. τα σκούρα) είναι υποκάτω του εδάφους = υποεκθέτουμε!
Συμβουλές για καλύτερη έκθεση
Ι. Η απόλυτα σωστή έκθεση είναι μια υποκειμενικότητα. Το σωστό είναι να μιλάμε για έκθεση βελτιστοποιημένη αναφορικά με το κεντρικό αντικείμενο. Αν επιδιώκουμε να βγει σωστά ένα αυτοκίνητο, δεν μας νοιάζει αν “καεί” (υπερφωτιστεί) ο ουρανός. Ή αν φωτογραφίζουμε ένα σχολικό γκρουπ δεν παίζουν ρόλο οι τοίχοι του κτιρίου.
ΙΙ. Όταν η σκηνή περιέχει διαφοροποιήσεις στο φωτισμό με πολλά φωτεινά και σκοτεινά σημεία, οι μετρήσεις μας πρέπει να διαφοροποιούνται σε συνάρτηση με το βασικό αντικείμενο. Παίρνουμε μια σημειακή μέτρηση (spot) με γκρι κάρτα από το σημείο που μας ενδιαφέρει.
ΙΙΙ. Αν αμφιβάλλουμε για τη σωστή ρύθμιση του φωτομέτρου, κάνουμε μια δοκιμή. Μετράμε με τη μηχανή την πρότυπη γκρι κάρτα φροντίζοντας να καλύπτει το 100% του σκοπεύτρου. Κατόπιν μετράμε την ίδια κάρτα με ένα εξωτερικό φωτόμετρο ανακλωμένου (χειρός). Οι ενδείξεις πρέπει να είναι ταυτόσημες.
IV. Αν θέλουμε να διορθώσουμε μια μικρή (σταθερή) ανακρίβεια, μπορούμε να αξιοποιήσουμε την κλίμακα αντιστάθμισης έκθεσης ή την κλίμακα ευαισθησίας. Παράδειγμα: αν το φωτόμετρο χάνει (υποεκθέτει) 2/3 stop, δίνουμε 2/3 stop υπερέκθεση για να ισοφαρίσουμε την απώλεια ή ρυθμίζουμε τα ΙSO σε μεγαλύτερη ευαισθησία π.χ. ΙSO 160 αντί ISO 100.
V. Με υπερβολικά έντονο φως, τη λύση δίνουν τα φίλτρα ουδέτερης πυκνότητας ΝD (Neutral Density). Κυκλοφορούν σε παραλλαγές 2x, 4x, 8x. Κλασσική εφαρμογή: όταν έχουμε πολύ γρήγορο φιλμ π.χ. ΙSO 1600 και πρέπει να κάνουμε λήψεις με αίθριο ουρανό. Το ND θα μας αφήσει να δουλέψουμε με πιο ανοικτά διαφράγματα ή πιο αργές ταχύτητες.
VI. Φωτόμετρα ανακλωμένου και προσπίπτοντος πρέπει να δίνουν ίσες μετρήσεις στην ίδια θέση. Αλλάζει μόνο ο προσανατολισμός: η μέτρηση προσπίπτοντος γίνεται αντικρύζοντας τη φωτεινή πηγή και η αντίστοιχη ανακλωμένου κοιτάζοντας το αντικείμενο.
VII. Ας μη ξεχνάμε τον πρακτικό μνημονικό κανόνα του f/16. Είναι πολύ απλός.
Με ηλιόλουστο καιρό και σταθερό διάφραγμα f/16, η ταχύτητα κλείστρου είναι η πλησιέστερη προς την επιλεγμένη ονομαστική ευαισθησία. Δηλ. αν έχουμε ρυθμίσει ISO 200 και ηλιοφάνεια η ένδειξη πρέπει να είναι 1/250sec. f/16 (και όλα τα ισοδύναμα).
Γκρι κάρτα
• Η γκρι κάρτα είναι το φθηνότερο και καλύτερο βοήθημα για την φωτομέτρηση. Δεν είναι τίποτε περισσότερο από ματ χαρτόνι αλλά με προδιαγραφές.
• Αντανακλά το 18% του προσπίπτοντος φωτός. Γι αυτό και λέγεται κάρτα 18%.
• Ορισμός: Μεσαίος θεωρείται ο τόνος που ανακλά το 18% του προσπίπτοντος φωτός.
• Με το μεσαίο τόνο ρυθμίζονται από το εργοστάσιο όλα τα φωτόμετρα ανακλωμένου.
• Αν αμφιβάλλουμε για την τονικότητα ενός πλάνου, ας πάρουμε πάντα μια μέτρηση ανακλωμένου από τη γκρι κάρτα.
• Γκρι κάρτες της Kodak βρίσκουμε στα επαγγελματικά φωτογραφικά είδη. Στη συσκευασία υπάρχουν δύο κάρτες μεγάλου και μικρού μεγέθους. Η μικρή γκρι κάρτα βολεύει πολύ με spot φωτόμετρα.
• Κατά τη μέτρηση πρέπει: α. Να καλύπτεται από το φακό όλο το σκόπευτρο
β. Να μην πέφτουν σκιές γ. Να αποφευχθούν οι γυαλάδες.
• Το φωτόμετρο ανακλωμένου (χειρός) τοποθετείται στα 30cm από την κάρτα.
• Η λευκή (πίσω) όψη της κάρτας χρησιμεύει στην ρύθμιση ισορροπίας λευκού.
• Ο τόνος της γκρι κάρτας συμπίπτει με τη ζώνη V του ζωνικού συστήματος.
• Αν δεν έχουμε γκρι κάρτα, δεν είναι το τέλος του κόσμου. Φωτομετρούμε από μια λευκή επιφάνεια και υπερεκθέτουμε 2 1/3stop.
κείμενα Παναγιώτης Καλδής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 174, Ιούνιος, 2008
