Για την εφεύρεση της φωτογραφίας έχουν χυθεί ποταμοί μελανιών. Γενικά είναι παραδεκτό ότι η πατρότητα οφείλεται στον Niepce ενώ την τελειοποίησε και έκανε ευρύτερα γνωστή ο Daguerre και σημαντικά συνεισέφερε ο βρετανός Fox Talbot. Mερικές φορές όμως η ιστορία γράφεται και ξαναγράφεται ανάλογα με τα στοιχεία που έρχονται στο προσκήνιο και την επιστημονική έρευνα που επακολουθεί( Επάνω η πρώτη φωτογραφία όλων των εποχών: “Θέα από το παράθυρο της οικίας στο Le Gras”).
O Γάλλος Joseph Nicephore Niepce γεννήθηκε το 1765. Όντας ανήσυχο επιστημονικό και εφευρετικό πνεύμα ασχολήθηκε από τα τέλη του 18ου αιώνα μεταξύ άλλων και με την σταθερή αποτύπωση φωτογραφικών εικόνων και πειραματίστηκε με διάφορα φωτοευαίσθητα υλικά. Το 1813 η ανακάλυψη της φωτολιθογραφίας τον ώθησε προς τη δική του εκδοχή την ηλιογραφία, την πρώτη μορφή φωτογραφίας. Το 1822 σε ένα πείραμά του, επάλειψε μια γυάλινη πλάκα με ιουδαϊκή άσφαλτο και την εξέθεσε εξ επαφής σε μια χάρτινη γραβούρα που απεικόνιζε τον Πάπα Πίο το 12ο. Φρόντισε να αλείψει με λάδι το χαρτί ώστε να γίνει σχεδόν διαφανές. Το ηλιακό φως που πέρασε από τα διαφανή σημεία, προκάλεσε σκλήρυνση της ασφάλτου στο γυαλί ενώ τα σκιασμένα σημεία παρέμειναν πιο ρευστά και απομακρύνθηκαν στην «εμφάνιση» με διάλυση αιθέριου ελαίου λεβάντας. Τα επόμενα χρόνια ο Νiepce πειραματίστηκε με πλάκες κασσιτέρου και ψευδαργύρου καταλήγοντας το 1826 στην πρώτη πετυχημένη φωτομηχανική αναπαραγωγή. Κατά πάσα πιθανότητα την ίδια χρονιά ο γάλλος εφευρέτης κατάφερε να συνδυάσει τη φωτογραφία, τη χημεία και την σταθεροποίηση του αποτελέσματος με την πρώτη φωτογραφία (εξωτερική άποψη από το παράθυρό του στο Le Gras, με διάρκεια έκθεσης 8 ώρες!!) καταλήγοντας σε ένα πρωτότυπο θετικό. Τις ηλιογραφίες του Niepce απέκτησε και κατέγραψε ο βρετανός βοτανολόγος Francis Bauer.
Τα επόμενα χρόνια ο Niepce συνεργάστηκε με τον Daguerre στον οποίο απεκάλυψε πολλά από τα μυστικά του. Ο Niepce πέθανε το 1833. Το υλικό του ανακαλύφθηκε το 1952 από τον ιστορικό Helmut Gernsheim ο οποίος επανέλαβε το πείραμα με τη βοήθεια του Ερευνητικού Ινστιτούτου της Kodak στο Harrow και επιβεβαίωσε την αυθεντικότητα της μεθόδου του Niepce τεκμηριώνοντας τη συμβολή του ως του πρώτου εφευρέτη της φωτογραφίας με την έννοια της καταγραφής μονίμου ειδώλου με φωτοχημική μέθοδο. Tελικά η συλλογή Gernsheim περιήλθε στο Πανεπιστήμιο του Τέξας.
Daguerre: Tο πρακτικό πνεύμα
Ο Louis-Jacques-Mandé Daguerre ήταν ζωγράφος συνδεδεμένος με το ρεύμα του ρομαντισμού και εμπνευστής του παρισινού πολυθεάματος του 19ου αιώνα “Diorama”. Aπό το 1820, με αφορμή την camera obscura που τον γοήτευσε, σχεδίασε πρωτότυπες ξύλινες φωτογραφικές μηχανές αναζητούσε ένα τρόπο μόνιμης αποτύπωσης της εικόνας. Το 1829 άρχισε να συνεργάζεται με το Niepce που είχε κατορθώσει να καταγράψει την πρώτη (σε εμβρυϊκή μορφή) φωτογραφία το 1826. Την επόμενη δεκαετία ο Daguerre εξέλιξε σοβαρά την τεχνική του και απέκτησε αυτοπεποίθηση. Στο πρόσωπο του αστρονόμου και βουλευτή Francois Arago, βρήκε ένα σπουδαίο σύμμαχο: στις 7 Ιανουαρίου του 1839 παρουσίασε την εφεύρεση στο πιο διακεκριμένο ακροατήριο: σε κοινή συνεδρίαση της Ακαδημίας Επιστημών και της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Γαλλίας. Κάθε δαγγεροτυπία ήταν ένα καταπληκτικά ευκρινές ακόμη και με τα σημερινά μέτρα, μοναδικό πρωτότυπο σε επαργυρωμένη πλάκα χαλκού φωτοευαισθητοποιημένη με ατμούς ιωδιούχου αργύρου, εμφανι-σμένου σε ατμούς υδραργύρου και σταθεροποιημένου σε υποσουλφίτ. Ο Daguerre είχε επίγνωση των επιστημονικών, τεχνικών και καλλιτεχνικών προεκτάσεων της φωτογραφίας. Έπαιξε με επιτυχία σε όλα τα ταμπλώ ενθουσιάζοντας τους γάλλους και γεμίζοντας περηφάνεια τους συμπολίτες του.
Fox Talbot: Tο βρετανικό αντίπαλο δέος
O William Henry Fox Talbot δεν ήταν τυχαίο πρόσωπο. Μαθηματικός, μέλος της Royal Society, βουλευτής και με χαρακτήρα εφευρέτη. Χρησιμοποιώντας camera lucida, συνειδητοποίησε ότι δεν διέθετε το ζωγραφικό ταλέντο που είχαν άλλοι, να σκιτσάρει λεπτομέρειες της πραγματικότητας. Σκέφθηκε λοιπόν πόσο χρήσιμη θα ήταν η μόνιμη αποτύπωση. Χωρίς να είναι ενημερωμένος για τις δραστηριότητες του Daguerre στη Γαλλία, πειραματίστηκε με πρωτόγονα φωτογραφικά χαρτιά επιστρωμένα με αργυρούχα άλατα και πρωτόλειες ξύλινες μηχανές που ειρωνικά ονόμαζε «ποντικοπαγίδες». Το 1839 ο Fox Talbot δημοσιοποίησε την μέθοδό του και την παρουσίασε στη Royal Society. Για την έκθεση του διαφανούς αρνητικού απαιτείτο χρόνος έκθεσης περίπου ενός λεπτού. Το μεγάλο πλεονέκτημα σε σχέση με τη δαγκεροτυπία ήταν ότι μπορούσαν να παραχθούν πολλές εκτυπώσεις εκθέτοντας δεύτερο χαρτί μέσω του εκφωτιζόμενου «αρνητικού». Αν και οι αναπαραγωγές υπέφεραν από κόκκο και δεν συγκρίνονταν σε λεπτομέρεια με τις δαγκεροτυπίες, ήταν πολύ πρακτικές και έθεσαν τις βάσεις για τη φωτογραφία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.
Νέα στοιχεία
Γιατί όμως επανερχόμαστε σε γνωστά πράγματα; Επειδή πρόσφατες έρευνες του Ιδρύματος Getty (Getty Conservation Institute) έφεραν στο φως νέα δεδομένα. Μετά την πιστοποίηση της πρώτης φωτογραφίας όλων των εποχών (Παράθυρο στο Le Gras) που απασχόλησε το GCI το 2002, οι ερευνητές Dusan Stulik και Art Kaplan στα τέλη του 2010, εξέτασαν τρεις γυάλινες πλάκες του Niepce που φυλάσσονται στο Νational Media Museum στην Βρετανία και απέδειξαν ότι ο Niepce είχε με επιτυχία πειραματιστεί με πολλά, διαφορετικά μεταξύ τους υλικά. Η επίμαχη φωτογραφία “Un Clair de Lune” (1827), ονομασμένη από ένα τραγουδάκι της εποχής, τελικά δεν ήταν επεξεργασμένο χαρακτικό αλλά πραγματική φωτογραφι-κή αναπαραγωγή με πλάκα κασσιτέρου και βάση από πούδρα λεβάντας. Οι επιστήμονες ανασυνέθεσαν στο εργαστήριο την επεξεργασία του Niepce με …ευωδιαστά αποτελέσματα.
Επίσης η πολυμορφία των πειραμάτων του Niepce αποδεικνύει σε ποιο βάθος είχε προχωρήσει την σχετική τεχνογνωσία και ότι ο Daguerre – χάρη στις καλύτερες δημόσιες σχέσεις του – εκμεταλλεύτηκε τον εφευρέτη όταν αυτός επέστρεψε άπρακτος από την Αγγλία. Έτσι τα πορίσματα της έρευνας των Stulik και Kaplan, ξαναγράφουν (εν μέρει) την ιστορία.
Η πρώτη φωτογραφία όλων των εποχών είναι δύο (!). Και οι δύο ανήκουν στον ίδιο εφευρέτη και είναι αρκετά δύσκολο, λόγω της μικρής χρονικής διαφοράς να τεκμηριωθεί με απόλυτη ακρίβεια ποια εκ των δύο προϋπήρξε. Έτσι η θέση του Νiepce ως πρωτεργάτη και πραγματικού εφευρέτη της φωτογραφίας ισχυροποιείται στο διπλάσιο!
κείμενα Παναγιώτης Καλδής
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 208, Απρίλιος, 2011
