Με μεγάλη μου χαρά παραχωρώ σήμερα την στήλη στον αγαπητό φίλο και συνεργάτη του περιοδικού μας Άλκη Ξ.Ξανθάκη με την παρέμβαση του οποίου ολοκληρώνεται ο κύκλος άρθρων που αφιερώσαμε στην ανάγκη δημιουργίας Μουσείου Φωτογραφικής Τεχνολογίας στη χώρα μας. Θυμίζω ότι ο Άλκης Ξανθάκης εκτός από μελετητής και ερευνητής της ιστορίας της φωτογραφίας, είναι μανιώδης συλλέκτης παλιών φωτογραφικών μηχανών και εξοπλισμού. Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μικρό μέρος υπομνήματος που είχε υποβάλει -χωρίς επιτυχία- στο νεοσύστατο Ίδρυμα Στ.Νιάρχος για την δημιουργία, στους χώρους του, Μουσείου Φωτογραφίας.
ΤΑΚΗΣ ΤΖΙΜΑΣ
Φωτογραφία ανοίγματος: 1. Σπάνια διοπτική μηχανή Bolsey reflex 35mm 2. Ειδικό μοντέλο της γερμανικής Ernemann για τροπικά κλίματα
3.Μηχανή για φιλμ 127. Τaο Optical Japan,1938. (Συλλογή Α.Ξ.Ξανθάκη).
Έχω επισκεφθεί τα μεγαλύτερα και καλλίτερα οργανωμένα φωτογραφικά μουσεία στην Ευρώπη (Αγγλία, Ολλανδία, Ελβετία και τις ΗΠΑ) και έχω καταλάβει την αντίληψη με την οποία δημιουργήθηκαν και λειτουργούν.
Με αυτό εννοώ ότι δεν είναι απλά μια «αποθήκη» με φωτογραφίες η συλλεκτικά είδη στις προθήκες τους, αλλά αποτελούν ένα ζωντανό κύτταρο που επιδιώκει να προσελκύσει και να εκπαιδεύσει μέσα από τα εκθέματά του τους μεγάλους και κυρίως τους μικρότερους. Σαν παράδειγμα αναφέρω ότι τον Απρίλιο 1988, όταν επισκέφθηκα το Εθνικό Μουσείο Φωτογραφίας και Κινηματογράφου στο Bradford της Αγγλίας, το τετραήμερο του Πάσχα επισκέφθηκαν το μουσείο 7.000 άτομα! Δυστυχώς πολλά ελληνικά μουσεία αδιαφορούν για τον κύριο στόχο τους, που πρέπει να είναι η αύξηση του αριθμού των επισκεπτών, που πηγαίνουν σ’ αυτά. Για να προσελκύσει όμως κόσμο ένα μουσείο πρέπει να βρει τους κατάλληλους εκείνους μηχανισμούς η πιο σωστά να διαθέτει την κατάλληλη «δομή» των εκθεμάτων του, για να είναι «φιλικά» και «ενδιαφέροντα» στους μικρούς και μεγάλους επισκέπτες. Ανάμεσα στα μέσα που χρησιμοποιούν τα ξένα μουσεία
είναι η δυνατότητα αλληλοεπίδρασης των επισκεπτών με τα εκθέματα ιδιαίτερα
για τα παιδιά, η δημιουργία διοραμάτων, η κατασκευή πλήρως εξοπλισμένων στούντιο του 19ου αιώνα, σκοτεινοί θάλαμοι, λειτουργικές camera obscura, ερμηνευτικά βίντεο. κ.ά.
Αυτή τη στιγμή έχουμε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε ένα τέτοιο χώρο, βασισμένοι στην τεχνογνωσία των ξένων μουσείων σε συνδυασμό με το υπάρχον υλικό το οποίο επί 45 χρόνια συνέλεγα γι’ αυτόν αποκλειστικά το σκοπό. Η φωτογραφία της ψηφιακής εποχής, τείνει να εξαφανίσει την ιστορία 180 χρόνων της παραδοσιακής φωτογραφίας, με την οποία καταγράφηκαν τα πιο δραματικά και σημαντικά γεγονότα των χρόνων αυτών.
Αναφέρθηκα πιο πριν στη σημασία του εκπαιδευτικού ρόλου ενός τέτοιου Μουσείου. Έτσι, πέρα από τις άμεσες εμπειρίες (hands-on) των επισκεπτών και ιδιαίτερα των νέων, θεωρώ απαραίτητη τη δημιουργία μιας φωτογραφικής βιβλιοθήκης που θα συστεγάζεται με τα φωτογραφικά εκθέματα. Θα μπορούσε να διοργανώνει διάφορες εκδηλώσεις όπως π.χ. διαλέξεις, παρουσιάσεις νέων προϊόντων, φωτογραφικών εκθέσεων Ελλήνων και ξένων φωτογράφων, σεμιναρίων, καθώς και εκθέσεων που θα προέρχονται από άλλα αντίστοιχα μουσεία του εξωτερικού και να αποτελούν τον πυρήνα του Φωτογραφικού Κέντρου, το οποίο θα είναι ενταγμένο στο γενικότερο πλαίσιο του Μουσείου. Ένας τέτοιος συνδυασμός, που μπορεί να γίνει με μικρό επιπλέον κόστος, αλλά απαιτεί μεγάλη διάθεση και φαντασία, μπορεί στο άμεσο μέλλον από τη δημιουργία του «Κέντρου» να αποφέρει και οικονομικά οφέλη, που θα μειώσουν μέρος του κόστους λειτουργίας του. Υπό σκέψη βρίσκεται η ιδέα, στην περίπτωση που δημιουργηθεί η προτεινόμενη φωτογραφική βιβλιοθήκη, να προσφέρω σε αυτήν την προσωπική μου βιβλιοθήκη η οποία περιλαμβάνει περισσότερους από 1.200 τόμους βιβλίων σύγχρονων αλλά και πολλών εγχειριδίων φωτογραφίας του 19ου αιώνα.
ΑΛΚΗΣ Ξ.ΞΑΝΘΑΚΗΣ
Η συλλογή μου
Τα σημαντικότερα κομμάτια και κάποιες σκέψεις για την αξιοποίησή της στους χώρους ενός μουσείου
Άρχισα να συλλέγω φωτογραφικές και κινηματογραφικές μηχανές και εξαρτήματά τους (φακούς, φωτόμετρα, τηλέμετρα, εργαλεία σκοτεινού θαλάμου κλπ) από το 1970. Όλα σχεδόν είναι καταχωρημένα σε βάση δεδομένων, η οποία περιλαμβάνει γύρω στα 3.000 τεμάχια. Ανάμεσα σε αυτά υπάρχουν ορισμένα που είναι πολύ σπάνια γιατί π.χ. ήταν πολύ ακριβά και κυκλοφόρησαν σε λίγα κομμάτια, ή άλλα που για διάφορους λόγους καταστράφηκε μεγάλο μέρος τους.
Υπάρχουν επίσης μηχανές που ανήκαν σε επώνυμους φωτογράφους, όπως π.χ. η μηχανή της Nelly’s με την οποία φωτογράφησε τις Β’ Δελφικές Εορτές το 1929, το φωτόμετρό της και άλλα εξαρτήματα, το βουρτσάκι με το οποίο καθάριζε τους φακούς της μηχανής του ο Γιώργος Σεφέρης, που ήταν μανιώδης ερασιτέχνης φωτογράφος, η μηχανή του φωτογράφου Δήμου Πατρίδη, που ήταν και ο τελευταίος φωτογράφος της Βασιλικής οικογένειας κ.α.
Άλλες μηχανές έχουν ιδιαίτερα και μοναδικά χαρακτηριστικά όπως η Canon 7 35 mm, που διαθέτει το πιο φωτεινό φακό στον κόσμο, f/0,95, μηχανές με λίγο γνωστές τεχνολογικές πρωτιές, όπως η πρώτη μηχανή με κουπλαρισμένο τηλέμετρο ή μια άλλη με το πρώτο ενσωματωμένο φωτόμετρο καδμίου, η πρώτη προσπάθεια συνδυασμού της Kodak και της Nikon για την κατασκευή της πρώτης επαγγελματική ψηφιακής μηχανής (DCS – Digital Camera System) κ.α. Η συλλογή μoυ περιλαμβάνει επίσης τα πρώτα, μοντέλα γνωστών μηχανών που άφησαν ιστορία, όπως της πρώτης Leica (1925), της πρώτης Contax (1932) της πρώτης Rοlleiflex (1929), της Ermanox με τον φωτεινότερο για την εποχή της φακό Ernostar 150mm f/1,7 (1925), την περίφημη Voightlander Prominent 105mm f/4,5 (1932) και φυσικά, διάφορες κατηγορίες των στερεοσκοπικών μηχανών και στερεοσκοπίων. Μακρύς είναι ο κατάλογος και άλλων τύπων φωτογραφικών μηχανών, στις περισσότερες από τις οποίες υπάρχει και το πρώτο μοντέλο που παράχθηκε. Ξεχωριστό τμήμα αποτελούν και οι στιγμιαίες μηχανές, οι Polaroid, που ξεπερνούν τις 70. Ανάμεσα τους βέβαια το πρώτο μοντέλο που κυκλοφόρησε το Νοέμβριο του 1948.
Μηχανή επαλήθευσης στόχου από πυροβόλο όπλο Bοfors του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, αγγλικής κατασκευής. (Συλλογή Α.Ξ.Ξανθάκη)
Στις πολλές κατηγορίες τύπων θα ήθελα επίσης να αναφέρω εκείνην που έχει σχέση με τις μηχανές (φωτογραφικές και κινηματογραφικές) που κατασκευάστηκαν για πολεμική χρήση. Ενδεικτικά αναφέρω τον φορητό και μεταφερόμενο σκοτεινό θάλαμο του Αμερικανικού στρατού, τις ογκώδεις και βαριές αεροφωτογραφικές μηχανές του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, αλλά και νεώτερες, της μηχανές επαλήθευσης στόχου (gun cameras) που βρίσκονταν στα καταδιωκτικά αεροπλάνα, τη σπανιότατη μηχανή του ναυτικού για την επαλήθευση αντιαεροπορικών στόχων και το περισκόπιο χαρακωμάτων που συνδέεται με ειδική φωτογραφική μηχανή, Σοβιετικής κατασκευής, προς χρήση από τον στρατό της τότε Ανατολικής Γερμανίας. Μεγάλος τομέας της συλλογής μου είναι αφιερωμένος στα αντικείμενα όλων των ειδών (ψεύτικες φωτογραφικές μηχανές, διακοσμητικές φιγούρες, ρολόγια, αναπτήρες, κοσμήματα κ.α.) τα οποία μιμούνται ή αναφέρονται στη φωτογραφία χωρίς όμως να μπορούν να τραβήξουν φωτογραφίες. Ονομάζονται «toy cameras» ή «non-cameras» και αποτελούν ένα πολύ ενδιαφέρον μέρος μιας συλλογής, γιατί μας δείχνουν το ρόλο και την επιρροή που μπορεί να έχει η φωτογραφία και ο κινηματογράφος σε διακοσμητικά κυρίως αντικείμενα της καθημερινής μας ζωής. Η συλλογή αυτή περιλαμβάνει περίπου 900 κομμάτια, που συμπεριλαμβάνονται στον αρχικό συνολικό αριθμό που ανέφερα. Υπάρχει επίσης ένας μικρός σχετικά αριθμός κινηματογραφικών μηχανών (κυρίως ερασιτεχνικών) λήψης και προβολής, η πρώτη γαλλική μηχανή λήψης προβολής για ερασιτέχνες στην Ευρώπη, η Pathe 9,5mm, χειροκίνητες μηχανές προβολής αρχών του 20ου αιώνα καθώς και άλλα εξαρτήματα (μουβιόλες, κολλέζες κ.α.). Τέλος υπάρχει ικανός αριθμός εκτυπωτικών μηχανών, μαυρόασπρων και έγχρωμων, οι οποίες θα πρέπει να τοποθετηθούν κατάλληλα μέσα σε έναν επισκέψιμο «σκοτεινό θάλαμο», σε συνδυασμό με τα άλλα εξαρτήματά του (παλαιά τανκ, μπουκάλια, λεκάνες κ.α.)
Αεροφωτογραφική μηχανή χειρός περ. 1945-50, αμερικανικής κατασκευής. (Συλλογή Α.Ξ.Ξανθάκη).
Οι μηχανές από μόνες τους δεν μπορούν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον αν δεν συνοδεύονται από επεξηγηματικά κείμενα και (όπου υπάρχουν) ενδεικτικές φωτογραφίες που επεξηγούν η συμπληρώνουν τα εκθέματα.
Το «Μουσείον» κατά τους αρχαίους ήταν, εκτός από το οικοδόμημα ή ίδρυμα που περιελάμβανε συλλογή αντικειμένων τέχνης ή επιστήμης και το διδασκαλείο, δηλαδή ο τόπος για την καλλιέργεια των γραμμάτων και των τεχνών. Ένα τέτοιο «Μουσείο» οραματίζομαι να δημιουργηθεί με την συνδρομή του Ιδρύματός σας (Σ.Σ.: Αναφέρεται στο Ίδρυμα Σ. Νιάρχος) το οποίο και στο παρελθόν έχει αποδείξει έμπρακτα το ενδιαφέρον του για πρωτοβουλίες, που προάγουν τον πολιτισμό και την τέχνη, στην Ελλάδα. Μεταξύ των προθέσεών μου, ώστε το Μουσείο να γίνει πιο ελκυστικό σε μικρούς και μεγάλους, είναι και η δημιουργία «διοραμάτων» (αναπαραστάσεων) με τα οποία ο επισκέπτης θα βιώνει καλλίτερα τη χρήση και τη λειτουργία των φωτογραφικών και κινηματογραφικών συστημάτων του παρελθόντος. Π.χ. τη χρήση μεγάλων αεροφωτογραφιών στο φόντο που να επεξηγούν το ρόλο των αεροφωτογραφικών μηχανών. Τη δημιουργία ενός φωτογραφικού στούντιο του 19ου αιώνα, με ανθρώπινα ομοιώματα σε φυσικό μέγεθος, που θα κάνει κατανοητό τον τρόπο φωτογράφησης και τη χρήση του φυσικού φωτισμού στη λήψη κ.ά. Η δημιουργία επίσης ενός σκοτεινού θαλάμου ο οποίος θα περιλαμβάνει διαφόρων τύπων μεγεθυντήρες και εκτυπωτικά μηχανήματα, λεκάνες κλπ. (καθώς και τον μεγάλο ξύλινο μεγεθυντήρα της φωτογράφου Nelly’s), θα δείχνει παραστατικά πως γινόταν η εκτύπωση των φωτογραφιών, μαυρόασπρων και έγχρωμων χαρτιών και η εμφάνιση των φιλμ. (Αυτό θα μπορούσε να γίνει και σε μορφή εκπαιδευτικού μαθήματος). Τέλος
η παρουσία μιας φιγούρας σε φυσικό μέγεθος ενός υπαίθριου φωτογράφου που βρίσκονταν στις διάφορες πλατείες, με την άσπρη μπλούζα του και τη μηχανή στο ξύλινο τρίποδο, που ήταν ταυτόχρονα και σκοτεινός θάλαμος, όπου εμφάνιζε και αντέγραφε σε λίγα λεπτά τη φωτογραφία, αποτελεί ένα ακόμα παράδειγμα της νοοτροπίας πάνω στο οποίο θα δομηθεί το Μουσείο…
