Paul Strand 1890 – 1976
1890: Γέννηση στη Νέα Υόρκη
1907: Μαθαίνει ασκούμενος δίπλα στον Lewis Hine
1917: Το τελευταίο τεύχος του Περιοδικού Camera Work είναι αφιερωμένο στη δουλειά του
1936: Γίνεται μέλος της σοσιαλιστικών ευαισθησιών “Photo League” (Σ.Σ.: Φωτογραφική ομάδα που δραστηριοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη από1936 έως1951)
1950: Εγκαθίσταται στην Ευρώπη
1952: Εκδίδεται το βιβλίο του “La France vue de profil”
1955: Αγοράζει στη Γαλλία σπίτι στο Orgeral, προάστιο στην ευρύτερη περιφέρεια Παρισίων
1973: Αναδρομικές εκθέσεις σε Νέα Υόρκη και Λος Άντζελες
1976: Πεθαίνει στο Orgeral (Γαλλία)
ΤΟΙΧΟΣ ΣΕ ΧΩΡΙΟ, ΑΛΠΕΙΣ, ΓΑΛΛΙΑ, ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2006
Ήθελα εδώ να συναντήσω τη φορμαλιστική απλότητα των κάδρων του Strand με μία κάμερα 4χ5 ίντσες και να εμπνευσθώ από τον δικό του τρόπο εύρεσης της “ακριβούς σύνθεσης”.
Ο Strand εξηγούσε ότι με τα αφηρημένα έργα έμαθε να κατασκευάζει μία εικόνα και να δει “πώς οι φόρμες είναι σε σχέση μεταξύ τους, πώς οι χώροι είναι γεμάτοι, πώς το σύνολο οφείλει να έχει μία αίσθηση ενότητας”. Μελετώντας και εφαρμόζοντας στην πράξη την αφηρημένη τέχνη για τη φωτογράφιση του πραγματικού και του “συγκεκριμένου”, ιδού μία που μ’ έχει στιγματίσει!
Μαθαίνοντας φωτογραφία δίπλα από δύο μυθικές φιγούρες της αμερικανικής φωτογραφίας κατά το διάστημα 1900/1910, τον Alfret Stieglitz και τον Lewis Hine, ο Paul Strand έπλασε την ματιά του ως φωτογράφος (και ως κινηματογραφιστής) στη διάρκεια μιας μακράς περιόδου και σε πολλές χώρες, διατηρώντας πάντα μια ιδιαίτερη οπτική δεοντολογία και πρακτική που συναντάται πολύ σπάνια. Στο διάβα του χρόνου, το στυλ του εξελίσσεται ελάχιστα παραμένοντας αρθρωμένο γύρω από πέντε ουσιώδεις έννοιες: την ακρίβεια του βλέμματος, την αργή λήψη, την καθαρότητα της σύνθεσης, τη λεπτότητα των εκτυπώσεων εξ επαφής και το σεβασμό που πηγάζει από τα πορτραίτα του. Πίσω από αυτές τις φορμαλιστικές πλευρές του, δεν πρέπει ποτέ να ξεχάσουμε ότι ο Strand είναι μία πολιτικά στρατευμένη προσωπικότητα και ένας κινηματογραφιστής της avant-garde. Παρόλα αυτά, ο χαρακτήρας του ποτέ δεν τον ωθεί σε θορυβώδη επίδειξη μιας τέχνης ξέχειλης μηνυμάτων. Δε διακρίνει κανείς στο πρόσωπό του ένα ρομαντικό και φλογερό χαρακτήρα, αλλά ένα πνεύμα καρτεσιανό και υλιστικό.
Το 1950, ξεφεύγοντας από τις διώξεις των Μακαρθιστών, έρχεται να εγκατασταθεί στην Ευρώπη. “Δεν ήταν μία απόρριψη της Αμερικής αλλά αυτού που συνέβαινε αυτήν τη συγκεκριμένη στιγμή στην Αμερική. Είχα λοιπόν τη φαεινή ιδέα να ταξιδέψω και να δω τι συνέβαινε στον κόσμο”.
Το έργο του ως εκ τούτου είναι ευθέως συνδεδεμένο και επηρεασμένο από αυτές τις διαφορετικές και ποικίλες πολιτιστικές τάσεις των χωρών που επισκέφθηκε. Πολλά σημαντικά βιβλία πιστοποιούν αυτό το ιδιαίτερο ενδιαφέρον. La France en profil (1952), Un paese (1955), Tir a’ Marchain, Outer Herbides (1962), Living Egypt (1969), Ghana: Ένα πορτραίτο της Αφρικής (1976). Κάθε φορά ανακαλύπτουμε την πνευματική του περιέργεια και την ισχυρή του βούληση να δημιουργήσει βιβλία σκοτεινά και οικεία.
Παρόλο που δεν είναι φωτορεπόρτερ, ο Strand δηλώνει: “Θέλω να χρησιμοποιήσω τη φωτογραφία σαν εργαλείο έρευνας και τεκμηρίωσης της ζωής της εποχής μου”. Πρόκειται για μία “πολιτική” προσέγγιση την οποία συνδυάζει με μεγάλες αισθητικές απαιτήσεις όπως αυτό αποδεικνύεται από τη χρήση μίας βαριάς και δύσχρηστης μηχανής studio και την μεγάλη προσοχή που έδινε στα τυπώματά του με την τεχνοτροπία της πλατίνας.
TO ΠΑΡΑΤΗΜΕΝΟ ΦΟΡΕΜΑ,
ΑΛΠΕΙΣ, ΓΑΛΛΙΑ, 2003
Εδώ και μία δεκαπενταετία φωτογραφίζω τακτικά αυτό το χρησιμοποιημένο φόρεμα που είναι κρεμασμένο στην ξύλινη πόρτα από ένα παρατημένο αχυρώνα. Και κάθε φορά σκέφτομαι την “La France en profil” του Paul Strand και στον τρόπο του να αναπαριστά σε α/μ την “ύλη” από ένα ασήμαντο “αντικείμενο” παρμένο από την πραγματικότητα. Μόνον οι γκρι φωτισμοί των ημερών χωρίς ήλιο επιτρέπουν τη λήψη ενός αποτελέσματος πλουσίου σε λεπτομέρειες και αποχρώσεις του γκρι. Αυτό το γεγονός επιτρέπει την ενσωμάτωση στη σύνθεση μίας αίσθησης βάθους και σοβαρότητας που δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην εικόνα.
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΔΡΟΥ
Όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες το γνωρίζουν πολύ καλά: Η ανώτατη μορφή δεξιοτεχνίας οδηγεί στην απλότητα. Οι φωτογραφίες του Strand είναι συνήθως μετωπικές και ευθείες. Μοιάζουν προφανείς, περίπου ουδέτερες. Δε χρησιμοποιεί ευρυγώνιους, ούτε τηλεφακούς αλλά φακούς που είναι κοντά στην ανθρώπινη “φυσική” όραση. Η εξαιρετική του κατάρτιση στο α/μ τον ωθεί να υιοθετήσει μία μετριοπαθή στάση απέναντι στο πραγματικό.
Καδράρει με μεγάλη ακρίβεια, βρίσκει τη σωστή απόσταση και αποφεύγει κάθε “εύκολο” εφέ που θα μπορούσε να γοητεύσει επιφανειακά τον θεατή. Δε συναντάμε στο έργο του κάτι το γραφικό, ούτε εντυπωσιακά φώτα, ούτε αστεία, ούτε την παραμικρή “αποφασιστική στιγμή”, παρά μόνον μία μόνιμη επιθυμία να δείξει τα πράγματα και τις υπάρξεις όπως του παρουσιάζονται. Το 1975, μιλώντας περί στυλ, δηλώνει:
“Βρήκα την απάντηση στην ακραία προσοχή σε ότι με περιβάλλει.
Το υλικό του καλλιτέχνη δεν εδρεύει μέσα στα έγκατα του εαυτού μου, ούτε στις επινοήσεις της φαντασίας του. Τα στοιχεία στα οποία τα αριστουργήματα του Picasso και του Cezanne οφείλουν την ύπαρξή τους εδράζονται πριν απ’ όλα στη σχέση του καλλιτέχνη με το περιεχόμενο, στην αλήθεια του πραγματικού κόσμου”.
Έτσι χαρακτηρισμένες οι φωτογραφίες του Strand μπορεί να μοιάζουν ανιαρές. Όμως αυτές ξεφεύγουν από τον σκόπελο χάρη στην ακρίβεια και την αλήθεια τους. Ο Strand εναλλάσσει τα τοπία σε ανοιχτό πλάνο της φωτογραφίας των αντικειμένων με σκληρό πλάνο με πορτραίτα ατόμων που κοιτάζουν τον φακό. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να μετρήσουμε μ’ ένα χάρακα τις νεκρές του φύσεις ή τις φωτογραφίες του από προσόψεις. Τόσο πολύ η γεωμετρία τους είναι διαυγής. Θα μπορούσαμε να συζητήσουμε για πολύ ώρα για τα πορτραίτα του με φυσικό φωτισμό. Τόσο υπέροχα γνωρίζει να χειρίζεται το απαλό φυσικό φως και τους γκρι ουρανούς για να αναδείξει όλες τις λεπτομέρειες από ένα πρόσωπο και τις υφές από ένα ρούχο. Απαιτείται άνεση χρόνου για να παρατηρήσει κάποιος την αυστηρή συνάφεια του στυλ του με αυτή την αδιόρατη σιωπή που ξέρει να εισάγει στις εικόνες του.
Ο Strand μας διδάσκει να εστιάζουμε το βλέμμα μας και να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί στην παραμικρή λεπτομέρεια που μας περιβάλλει. Όπως στον κήπο του, στο προάστιο Orgeral της Γαλλίας, που κάνει τις τελευταίες του εικόνες. Εικόνες τρυφερές και μετρημένες που τις εκλαμβάνουμε ως μικρές φιλοσοφικές σκέψεις. Ναι, με τον Strand, για να παραφράσω τον Αγαθούλη του Βολτέρου, κατανοούμε πως πρέπει όλοι μας να καλλιεργήσουμε τον δικό μας φωτογραφικό κήπο…
“Ο κόσμος στην πόρτα μου” Εκδόθηκε το 1994 από τις εκδόσεις De la Martinière. Μία οξυδερκής συλλογή φωτογραφιών του Strand που έβγαλε μετά την αναχώρησή του από την Αμερική, το 1950.
Mε αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ιnfluences με τις φωτογραφικές επιρροές που δέχτηκε, ο εδώ και πολλά χρόνια τακτικός Γάλλος συνεργάτης μας Jean Christophe Béchet, μας προτείνει ένα οδοιπορικό μέσα από τα μονοπάτια της ιστορίας της φωτογραφίας.
Ο J.C.B. σταχυολόγησε 51 ονόματα γι’ αυτή τη σύντομη ιστορία της φωτογραφίας που είναι ταυτόχρονα πρακτική και αυτοβιογραφική. Έτσι θα σας προτείνουμε ανά τακτά διαστήματα και από ένα νέο κεφάλαιο αυτού του εξαίρετου βιβλίου ακολουθώντας την χρονολογική σειρά γέννησης των φωτογράφων.
Τ.Τζίμας
