Mε αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ιnfluences με τις φωτογραφικές επιρροές που δέχτηκε, ο εδώ και πολλά χρόνια τακτικός Γάλλος συνεργάτης μας Jean Christophe Béchet, μας προτείνει ένα οδοιπορικό μέσα από τα μονοπάτια της ιστορίας της φωτογραφίας, αρχής γενομένης
από τον Eugène Atget (1857).
Ο J.C.B. σταχυολόγησε 51 ονόματα γι’ αυτή τη σύντομη ιστορία της φωτογραφίας που είναι ταυτόχρονα πρακτική και αυτοβιογραφική. Έτσι θα σας προτείνουμε ανά τακτά διαστήματα και από ένα νέο κεφάλαιο αυτού του εξαίρετου βιβλίου ακολουθώντας την χρονολογική σειρά γέννησης των φωτογράφων.
Τ.Τζίμας
Eugène Atget (1857-1927)
1857: Γέννηση, Libourne Γαλλίας.
1888: Αρχίζει να ενδιαφέρεται για τη φωτογραφία.
1897-1898: Δημιουργείται η “Κομητεία του Παλιού Παρισιού”. Αρχίζει να φωτογραφίζει συστηματικά τις παλιές γειτονιές του Παρισιού που χάνονται λόγω της ανοικοδόμησης, όπως επίσης και τα παλιά επαγγέλματα που σβήνουν λόγω των μεγάλων καταστημάτων που κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση.
1910: Ομαδοποιεί τις σειρές του σε ενότητες και άλμπουμ
1926: Ο Man Ray δημοσιεύει ανώνυμα τρεις από αυτές τις φωτογραφίες του στο τεύχος Νο 7 της “Σουρρεαλιστικής Επανάστασης”.
1927: Πεθαίνει στο Παρίσι. Η Bérénice Abbott αγοράζει φωτογραφίες, άλμπουμ, αρνητικά κλπ. τα οποία δανείζει για εκθέσεις και βιβλία.
1968: Η Bérénice Abbott πουλάει τη συλλογή της με έργα του Atget στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Νέας Υόρκης (ΜΟΜΑ).
Παρίσι, 12ο διαμέρισμα, 2000.
Εικόνα από τη σειρά μου “Paris Atget 2000”. Για να αποδώσω αυτή τη ντοκιμενταρίστικη όψη του “Παλιού Παρισιού” διάλεξα να χρησιμοποιήσω το φιλμ Polapar 135 της Polaroid που σταματούσε η παραγωγή του. Αυτό το φιλμ που έδινε α/μ slides μ’ έναν εντυπωσιακό κόκκο, θεώρησα ότι ταίριαζε στην περίπτωση.
Πιστεύω με βεβαιότητα ότι η υφή της εικόνας από μόνη της είναι πολύ πιο σημαντική από το θέμα που παρουσιάζει. Στα 1900, ο Atget χρησιμοποιούσε μία παλιά κάμερα studio, βαριά και εξοπλισμένη με τις στοιχειώδεις λειτουργίες, τελείως εκτός συρμού και μόδας. Φωτογραφίζει ένα Παρίσι που χάνονταν, με έναν απαρχαιωμένο εξοπλισμό. Αυτό πιστεύω ότι έχει ενισχύσει τη συνοχή και την αυθεντικότητα του έργου του.
ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΝ Ο EUGΕNE ATGET!
Αυτός ο αποτυχημένος κωμικός και ζωγράφος, παραμένει σχεδόν ενενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, η μοναδική και αδιαμφισβήτητη αναφορά για τους φωτογράφους ντοκουμέντου του κόσμου ολόκληρου και ασφαλώς για τους Αμερικανούς. Σήμερα αποτελεί στην ιστορία της φωτογραφίας το όνομα με τις περισσότερες αναφορές μαζί με αυτό του H.C. Bresson. Κι όμως, το 1927, ο Atget πεθαίνει μέσα στη μιζέρια και στην απόλυτη ανωνυμία, τη στιγμή που οι σουρρεαλιστές (οι γείτονές του στην οδό Campagne Première, στο Montparnasse του Παρισιού), αρχίζουν να ενδιαφέρονται γι’ αυτό το απίστευτο οδοιπορικό του στο παλιό Παρίσι.
Για τριάντα ολόκληρα χρόνια, εξοπλισμένος με μία βαριά και αρχαϊκή ξύλινη κάμερα 18χ24cm, ο Eugène Atget περιδιάβαινε τους δρόμους της πρωτεύουσας, απαθανατίζοντας όψεις του Παρισιού που κινδύνευαν με εξαφάνιση. Δουλεύοντας με πείσμα, μετωπικά και με ακρίβεια, ο Atget υποστήριζε ότι έκανε μόνον “ντοκουμέντα για καλλιτέχνες”. Στην πραγματικότητα, πίσω από την ενημερωτική όψη της δουλειάς του, ανακαλύπτουμε γρήγορα έναν ποιητή που ήξερε να συνδιάζει την πληροφορία με την ποίηση και το ντοκουμέντο με την καλλιτεχνική ποιότητα. Αυτό αποδεικνύουν τα τυπώματά του με τους ζεστούς, χρυσαφένιους τόνους από εκτυπώσεις εξ επαφής σε χαρτί αλμπουμίνας. Τα περισσότερα να χαρακτηρίζονται από πλούσιο περιεχόμενο και πολλές ντελικάτες λεπτομέρειες.
Ο Atget ήταν κατά βάθος ένας νοσταλγός. Ήθελε να διατηρήσει τα ίχνη της πόλης του όπως αυτή άνθισε στη διάρκεια της Δεύτερης Αυτοκρατορίας.
Αυτή η “συναισθηματικά” φορτισμένη όψη των εικόνων του και η εμφανής απλότητα της ματιάς του, δίνουν αυτή τη μελαγχολική γοητεία στη δουλειά του. Κρυβόμενος πίσω από τα θέματά του και μη αποδεχόμενος τον ορισμό του “καλλιτέχνη”, μπήκε με “διάρρηξη” στο πάνθεον της Ιστορίας της Τέχνης. Ένα κωμικό παράδοξο που αποδεικνύει πολύ καλά το σύνθετο status της παλιάς φωτογραφίας…
Στον τόπο “του εγκλήματος”
Μπορούμε να θεωρήσουμε τον Atget σαν τον “παππού” της σύγχρονης φωτογραφίας. Το έργο του διακρίνεται για το πάθος ενώ έχει αναλυθεί από όλους τους φωτογράφους. Δεν είναι τυχαίο ότι η βοηθός του Man Ray, Bérénice Abbott (που θα εξελιχθεί σε διάσημη φωτογράφο αρχιτεκτονικών θεμάτων στη Νέα Υόρκη) θα κάνει γνωστό το έργο του, αγοράζοντας μετά το θάνατό του, πολλές χιλιάδες από τις τυπωμένες φωτογραφίες του. Σήμερα
ο Atget μας θυμίζει πόσο ουσιώδες είναι για τη φωτογραφία το πνεύμα καταγραφής όταν αυτό συνδιάζεται με την αναζήτηση. Τη στιγμή που οι σκηνοθετημένες “εικονικές” λήψεις και οι “φωτοσοπαρισμένες” εικόνες κατακυριεύουν το φωτογραφικό σύμπαν, με το παράδειγμά του μας καλεί να παρατηρήσουμε προσεκτικά κάποια “μπανάλ” αρχιτεκτονήματα και να τα καταγράψουμε σαν πραγματικές ιστορικές μαρτυρίες.
Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο συμβουλεύω τους νέους φωτογράφους να ενσωματώνουν στις εικόνες τους “ίχνη” της εποχής τους, όπως όψεις κτηρίων, αυτοκίνητα, διαφημίσεις, βιτρίνες καταστημάτων… με την προϋπόθεση, ασφαλώς, να το κάνουν με μέτρο και μέσα στα πλαίσια μιας αισθητικής προσέγγισης ως απόροια σκέψης και λογικής. Η διασημότητα που συνοδεύει ακόμη και σήμερα τον Atget επιβεβαιώνει ότι το “καλλιτεχνικό” στυλ δεν είναι απαραιτήτως οικοδομημένο πάνω σε μία δυνατή “μανιέρα” ούτε σε ισχυρή θέληση “για κάτι μοντέρνο”. Εν τέλει, χωρίς τις εμμονές του όσον αφορά στις λήψεις και στην αδιάκοπη δουλειά αρχειοθέτησης, το έργο του Atget δεν θα υπήρχε σήμερα. Ένα πραγματικό μάθημα που πρέπει να μας προβληματίσει…
Ο Atget υπήρξε για μένα ο κύριος “οδηγός” φωτογραφίας: Μόλις βρίσκομαι στο Παρίσι, σ’ έναν λιθόστρωτο πεζόδρομο ή σε μία παλιά πρόσοψη κτηρίου, το μυαλό μου πάει αμέσως στο έργο του και στην απλότητα των συνθέσεών του. Γι’ αυτό, εκεί κάπου το 2000, θέλησα να ακολουθήσω τα ίχνη του και να φωτογραφίσω κάποια παλιά κτήρια του Παρισιού που είχαν καταφέρει να επιζήσουν των πολεοδομικών αλλαγών ενός αιώνα. Μέσα σ’ αυτό το πνεύμα της “μοντέρνας νοσταλγίας” που καθοδήγησε τον Atget, έψαξα να νιώσω την ψυχή ενός τόπου και μιας εποχής και να επανασυνδέσω αυτό το αίσθημα, του να είναι κανείς μπροστά στον “τόπο του εγκλήματος”, για να κατανοήσω το νόημα της διάσημης ανάλυσης των φωτογραφιών του Atget που είχε να κάνει ο συγγραφέας Walter Benjamin.
“Atget Paris”
Από τις εκδόσεις Hazan,1992. Δεν είναι σίγουρα το πιο καλό βιβλίο για τον Atget αλλά το πιο πλήρες (785 σελίδες!) και το πιο χρήσιμο για την κατανόηση των “ντοκουμέντων για καλλιτέχνες”
