Αugust Sander (1876-1964)
1876: Γέννηση στην πόλη Herdorf της Γερμανίας (Ρηνανία – Pelatinat).
1901: Εργάζεται σε φωτογραφικό στούντιο στη πόλη Linz της Αυστρίας.
1910: Δημιουργεί το δικό του στούντιο στη Κολωνία της Γερμανίας.
1920-25: Υλοποιεί το project «Άνθρωποι του 20ου αιώνα».
1939-1946: Στη διάρκεια του πολέμου, ο Sander κατορθώνει να κρύψει 10.000 αρνητικά, όμως χάνει περισσότερα από 30.000 εξαιτίας πυρκαγιάς
που κατέστρεψε ολοκληρωτικά το διαμέρισμά του.
1962: Εκδίδεται το βιβλίο του «Deutschenspiegel» (Καθρέφτης Γερμανών).
1964: Πεθαίνει στη Κολωνία.
AGSDES, Νιγηρία, 1989
Έβγαλα αυτό το πορτραίτο στην καρδιά ενός καταυλισμού Tuareg κάτω από μία τέντα. Η αυστηρότητα των προσώπων με είχε εντυπωσιάσει. Ήθελα να αποδώσω αυτό το αίσθημα σοβαρότητας και, όπως στις φωτογραφίες του Sander, έψαχνα αυτήν την ισορροπία μεταξύ «αισθητικής» και «ρεαλισμού». Από το έργο του συγκράτησα τον πολύ ιδιαίτερο τρόπο του να βγάζει ένα πρόσωπο από τη σκιά και να τοποθετεί το σώμα του σ’ ένα πίσω πλάνο κάποιες φορές πολύ χαοτικό. Είναι τόσα πολλά τα κρίσιμα σημεία που πρέπει να διαχειριστούμε σε κατάσταση ρεπορτάζ… Οφείλουμε να προσαρμοστούμε στο περιβαλλοντικό φως και στο υπάρχον ντεκόρ και να πετύχουμε σε λίγα μόλις λεπτά να κάνουμε το πορτραίτο ενός τελείως άγνωστου ατόμου.
Όταν θέτουμε το ερώτημα σε πορτραιτίστες να μας αναφέρουν κάποιους «Μετρ» του είδους, παράλληλα με την κυριαρχία του Irving Penn και του Richard Avedon για τη δουλειά τους στο στούντιο, μνημονεύουν και τους August Sander και την Diane Arbus για τη δουλειά τους με φυσικό φως. Γεννημένος το 1876, ο August Sander θεωρείται ο πρώτος εμβληματικός πορτραιτίστας μετά τον Nadar. Προερχόμενος από φτωχή οικογένεια και έχοντας μάθει φωτογραφία ως βοηθός φωτογράφου πριν ανοίξει το δικό του στούντιο, ο Sander θα καταφέρει, παράλληλα με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες, να ολοκληρώσει μία εκπληκτική και συνάμα γοητευτική, θα έλεγα, φωτογραφική δουλειά: Να κάνει τα πορτραίτα ανθρώπων του 20ου αιώνα και μάλιστα στη Γερμανία, σε μια ιδιαίτερα ταραχώδη ιστορική περίοδο.
Από άλμπουμ σε άλμπουμ, ταξινομώντας με κοινωνικά κριτήρια θα κάνει τα πορτραίτα χιλιάδων ατόμων, τοποθετώντας τους στο ίδιο επίπεδο: τον εργάτη με τον μεγαλοαστό, τον καλλιτέχνη με τον δάσκαλο σχολείου, τον αγρότη με τον κάτοικο της πόλης… Το μεθοδικό του πνεύμα τον ωθεί να πραγματοποιήσει 46 portfolios με 12 φωτογραφίες, το καθένα από τα οποία χωρίζει σε επτά επιμέρους κατηγορίες. Παρόλο που βίωσε προσωπικά δράματα (όπως ο θάνατος του γιου του στη φυλακή το 1944 εξαιτίας των κομμουνιστικών του πεποιθήσεων), οι παγκόσμιοι πόλεμοι, ο ναζισμός, η απώλεια αναρίθμητων αρνητικών μετά τον βομβαρδισμό του ατελιέ του στην Κολωνία, o Sander θα συνεχίσει το μεγαλειώδες έργο του με παραδειγματική αυταπάρνηση και συνέπεια.
Εν τέλει, προσμετράμε στα αρχεία του περισσότερα από 40.000 αρνητικά… κι έναν απίστευτο αριθμό πορτραίτων που κατατάσσονται δικαιωματικά ανάμεσα
στα αριστουργήματα των έργων τέχνης στην ιστορία της φωτογραφίας.
Μέσα στα αρχεία του Sander, ανακαλύπτουμε επίσης πάρα πολλά τοπία (μεταξύ των οποίων και μια σημαντική ενότητα που πραγματοποίησε στην Ιταλία το 1927) κι ένα πολύ αξιόλογο αρχιτεκτονικό ρεπορτάζ της πόλης της Κολωνίας που καταστράφηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος από τους βομβαρδισμούς των συμμάχων το 1945. Όμως πάνω απ’ όλα ο Sander θα παραμείνει σημείο αναφοράς για όλους τους φωτογράφους για την εξαίρετη δουλειά του «Άνθρωποι του 20ου αιώνα».
Η δύναμη της προσήλωσης στο έργο
Τα πορτραίτα που πραγματοποίησε ο August Sander είναι διαχρονικά. Συνεχίζουν να μας γοητεύουν, έστω κι αν προφανώς, η «ουμανιστική» διάσταση του έργου του ήταν τελείως απίθανο να έφθανε κάποια στιγμή στην ολοκλήρωσή της. Όμως, πέρα από τον απίστευτο αριθμό προσώπων που «κατέγραψε», ο Sander ενσαρκώνει αυτή τη λεπτή αλχημεία που συνδέει την προσέγγιση του κοινωνιολόγου με το ταλέντο του καλλιτέχνη.
Έτσι, λοιπόν, όπως με την περίπτωση του Eugène Atget (για τον οποίο μιλήσαμε στο προηγούμενο τεύχος) δεν πρέπει να σταθούμε στην φαινομενικά ουδέτερη
ματιά του λησμονώντας την ιδιαιτερότητα του ύφους του δημιουργού.
Τα κροπαρίσματα του Sander διαθέτουν εξαιρετική ακρίβεια, όπως εξάλλου και ο απόλυτα ελεγχόμενος φυσικός φωτισμός. Η μεγάλη του τεχνική κατάρτιση τού επιτρέπει να αποκαλύψει κάθε φορά την προσωπικότητα και το κοινωνικό status των ατόμων που φωτογραφίζει. Με αφετηρία τις λήψεις μεμονωμένων ατόμων, δεν φιλοτεχνεί μόνον το πορτραίτο μιας χώρας αλλά και μιας ολόκληρης και ιδιαίτερα ταραγμένης εποχής.
Το καταλαβαίνουμε καλά ότι η αισθητική αξία ενός πορτραίτου θα είναι αυτή που θα προσδώσει τη διαχρονικότητα και τελικά την ιστορική του διάσταση.
Σε ό,τι με αφορά, ομολογώ ότι έχω πάρει πολλά «φωτογραφικά» μαθήματα από τον Sander. Πρώτα απ` όλα υπάρχει αυτή η ανυποχώρητη στοχοθεσία,
η δύναμη του έργου προς διεκπεραίωση, αυτή η φλογερή θέληση τεκμηρίωσης του κόσμου που μας περιβάλλει.
Με τους «Ανθρώπους του 20ου αιώνα», ο Sander μάς θυμίζει ότι η φωτογραφία εξελίσσεται όταν ασκείται με επιμονή και πείσμα. Τα πορτραίτα του επίσης μ’ έκαναν να καταλάβω ότι τα διάφορα τεχνάσματα, τα φίλτρα και τα άλλα «καλλιτεχνικά» εφέ δύσκολα γερνούν… Στην αυθεντικότητα ενός έργου κρύβεται η «καλλιτεχνική» του αξία. Τέλος, το τρίτο «μάθημα» από τον Sander είναι περισσότερο προσωπικό. Προέρχεται από την ανακάλυψη της δουλειάς του στις σελίδες ενός φωτογραφικού περιοδικού κάπου εκεί, στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Τότε, στο ξεκίνημά μου, διάβαζα πολλά άρθρα και πρακτικές συμβουλές για την «τέχνη του πορτραίτου» που μου εξηγούσαν αναλυτικά ότι δεν πρέπει να στήνουμε τα πρόσωπα που φωτογραφίζουμε, δεν πρέπει να τα καδράρουμε φάτσα ευθεία, ποτέ με τρίποδο, ποτέ στο κέντρο της σύνθεσης, κλπ. Και ξάφνου πέφτω πάνω σ’ ένα portfolio του Sander, όπου παρουσιάζεται σαν ένας από τους μεγαλύτερους πορτραιτίστες φωτογράφους του 20ου αιώνα.
Γρήγορα αντιλαμβάνομαι ότι ο Sander δεν είχε καθόλου, μα καθόλου ακολουθήσει τους κανόνες που εγώ προσπαθούσα να μάθω. Το αντίθετο θα έλεγα ότι έκανε! O Sander κάδραρε κάθετα στο πρόσωπο, συνήθως χρησιμοποιώντας τρίποδο, χωρίς «ωραίο φωτισμό», πρόσωπα κοινότυπα και ασήμαντα που τον κοίταζαν έντονα. Λοιπόν, ποιον να πιστέψω; Τον Sander ή τα φωτογραφικά περιοδικά;
Δεν δίστασα για πολύ. Πήγα με το μέρος του Sander και από τότε ορκίστηκα ότι δεν θα ακολουθήσω ποτέ πια τις ακαδημαϊκές συμβουλές από καθηγητάδες των οποίων δεν βλέπουμε ποτέ τις φωτογραφίες τους!
“HOMMES DU XXEME SIECLE”
Οι εκδόσεις «Martinière» κυκλοφόρησαν το 2001, τη γαλλική έκδοση σε επτά τόμους «Άνθρωποι του 20ου αιώνα».
Μια συναρπαστική οπτική εγκυκλοπαίδεια.
Mε αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ιnfluences με τις φωτογραφικές επιρροές που δέχτηκε, ο εδώ και πολλά χρόνια τακτικός Γάλλος συνεργάτης μας Jean Christophe Béchet, μας προτείνει ένα οδοιπορικό μέσα από τα μονοπάτια της ιστορίας της φωτογραφίας.
Ο J.C.B. σταχυολόγησε 51 ονόματα γι’ αυτή τη σύντομη ιστορία της φωτογραφίας που είναι ταυτόχρονα πρακτική και αυτοβιογραφική. Έτσι θα σας προτείνουμε ανά τακτά διαστήματα και από ένα νέο κεφάλαιο αυτού του εξαίρετου βιβλίου ακολουθώντας την χρονολογική σειρά γέννησης των φωτογράφων.
Τ.Τζίμας
