Η Αγία Παρασκευή είναι μια αγροτική κωμόπολη της Μυτιλήνης, γνωστή γιατί έχει «βγάλει» πολλούς λόγιους, ποιητές και καλλιτέχνες. Ανάμεσα τους και ο φωτογράφος Γεώργιος Βουγιούκας. Γεννήθηκε το 1879 και ήταν ο μεγαλύτερος από τους άλλους δύο αδελφούς του, που είχαν και αυτοί καλλιτεχνική φλέβα. Ο Ευστάθιος έγινε φωτογράφος, ενώ ο Κώστας, αν και αγρότης, ήταν γνωστός σαν λαϊκός ποιητής( φωτο. επάνω: πορτρέτο Αθηναίας στο σπίτι της. Ο Μπούκας εκμεταλλευόταν με αριστοτεχνικό τρόπο τον υπάρχοντα φωτισμό του χώρου).
κείμενα Άλκης Ξ. Ξανθάκης, φωτογραφίες από το αρχείο του Μιχάλη Τσάγκαρη
Λίγο πριν από την κήρυξη του Ελληνοτουρκικού πολέμου το 1897, το μεταναστευτικό ρεύμα προς το εξωτερικό ήταν μεγάλο. Πολλοί Αγιοπαρασκευΐτες μετανάστευσαν τότε στην Αμερική, στην Αίγυπτο, το Σουδάν και σε άλλες χώρες. Το 1896, ο Γεώργιος ήταν μόλις δεκαεφτά χρονών όταν έφυγε μαζ( με τον αδελφό του Ευστάθιο για την Αγγλία. Πολύ λίγα είναι γνωστά για τους λόγους που τους οδήγησαν στην ξενιτιά. Άγνωστη επίσης είναι η πορεία των δυο αδελφών τα πρώτα χρόνια τους στο Λονδίνο. Δεν είναι απίθανο να υποτεθί ότι η μετανάστευσή τους στην Αγγλία ίσως αποτελούσε το πρώτο βήμα για την μετάβαση στην Αμερική, αφού τελικά ο Ευστάθιος κατέληξε εκεί, όπου εργάστηκε σαν φωτογράφος. Ο Γεώργιος Βουγιούκας διδάχθηκε την φωτογραφία κοντά στους φωτογράφους με τους οποίους δούλεψε. Σύμφωνα με υπάρχουσες πληροφορίες φοίτησε και σε μια σχολή ζωγραφικής. Στο Λονδίνο γνώρισε και παντρεύτηκε την πρώτη του γυναίκα που ήταν Αγγλίδα. Αργότερα άνοιξε το δικό του ατελιέ στον αριθμό 120 του Mile End Road, στο East End. Από τότε άρχισε να χρησιμοποιεί, για συντομία, το επώνυμο Μπούκας (Geo Boucas), με το οποίο και έγινε γνωστός. Στο φωτογραφείο του ανέπτυξε και τις ζωγραφικές του ικανότητες χρωματίζοντας τις μεγεθύνσεις των φωτογραφικών πορτραίτων, όταν του το ζητούσαν οι πελάτες του. Παράλληλα ζωγράφιζε και πίνακες, κυρίως προσωπογραφίες, με λάδια και κάρβουνο. Το 1912 άνοιξε φωτογραφείο στη Σμύρνη, διατηρώντας παράλληλα και το φωτογραφείο του Λονδίνου. Στην εφημερίδα Αμάλθεια της Σμύρνης , το 1912 υπάρχει ειδοποίηση για την έναρξη των εργασιών του φωτ/φείου του: «Γ. Μπούκας. ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ (άρτι αφιχθείς εκ Λονδίνου). Εργασία Αριστοτεχνική, Μηχανήματα τελευταίων εφευρέσεων. Οδός Ευρωπαϊκή (έναντι Ξενόπουλου)». Στις φωτογραφίες του της περιόδου εκείνης, έγραφε με κόκκινη ανάγλυφη σφραγίδα: «THE B0UCAS STUDIO. GEO BOUCAS SMYRNA AND LONDON.» To 1914, με την κήρυξη του Α’ Παγκοσμίου πολέμου, αναγκάστηκε να κλείσει το φωτογραφείο του στη Σμύρνη επειδή ήταν Βρετανός υπήκοος και να επιστρέψει στο Λονδίνο. Το 1917 όμως, όταν η Ελλάδα με το κίνημα της Εθνικής Άμυνας της τριανδρίας Βενιζέλου-Δαγκλή-Κουντουριώτη, προσχώρησε στη παράταξη της Αντάντ, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και άνοιξε φωτογραφείο στο τέρμα της οδού Φιλελλήνων στον αριθμό 28 από την Αγγλικανική εκκλησία. Πολύ σύντομα, βοηθούμενος και από την διεθνή φήμη που είχε αποκτήσει, έγινε ο φωτογράφος των διανοουμένων της Αθήνας καθώς και των προσωπικοτήτων της πολιτικής ζωής του τόπου. Ο Μπούκας, εκτός από καλός φωτογράφος, ήταν και ένας καλλιτέχνης με ευρύτερα ενδιαφέροντα.
Στα χρόνια του Μεσοπολέμου το φωτογραφείο του έγινε εντευκτήριο καλλιτεχνών και διανοουμένων. Από τους πιο τακτικούς ήταν οι ζωγράφοι Β.Γερμενής, Λουκάς και Απόστολος Γεραλής, ο λογοτέχνης Δημοσθένης Βουτυράς, ο ηθοποιός Αιμίλιος Βεάκης κ.α. Πολιτικοί και άλλες γνωστές προσωπικότητες ήταν επίσης πελάτες του Μπούκα. Ανάμεσα τους ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Παύλος Κουντουριώτης και ο Ανδρέας Ζαΐμης. Ήταν φυσικό επακόλουθο να γίνει και ο επίσημος βασιλικός φωτογράφος, αφού και ο ίδιος ήταν δηλωμένος βασιλικός. Εκτός από τους βασιλείς όμως φωτογράφισε την Αυλή και πολλούς πρίγκιπες.
Ο Μπούκας είχε μια μοναδική ικανότητα να πλησιάζει το μοντέλο του και να κατορθώνει, όχι απλά να το φωτογραφίζει αλλά να αποδίδει την εσωτερικότητα του, να φτιάχνει δηλαδή ένα ψυχογράφημά του. Απέφευγε να χρησιμοποιεί ηλεκτρικούς προβολείς και προτιμούσε τον φυσικό φωτισμό που ήλεγχε με παραπετάσματα και κουρτίνες που βρίσκονταν πίσω από την γυάλινη οροφή του φωτογραφείου του. Η διαδικασία αυτή ήταν πολύπλοκη και απαιτούσε τέλεια γνώση του φωτισμού για να μπορέσει κανείς να την ελέγξει. Στη δουλειά του ήταν απαιτητικός και τελειομανής, γεγονός που τον έκανε απρόσιτο στους ανθρώπους που εργάζονταν κοντά του. Μαθητής και βοηθός του, κατά την περίοδο 1931-1937, υπήρξε ο γνωστός φωτογράφος Σπύρος Μελετζής, ο οποίος πάντοτε μιλούσε με τα καλύτερα λόγια για τον αυστηρό δάσκαλο που του έμαθε να «βλέπει» το φως όπως έλεγε. Όπως αποδεικνύεται και από τα επιστολόχαρτά του, ο Μπούκας διατήρησε για μεγάλο διάστημα το φωτογραφείο του στην Βρετανία, την διεύθυνση του οποίου είχε αναλάβει ένας συνεργάτης του. Σύμφωνα με μαρτυρία του Σπύρου Μελετζή, κατά διαστήματα έκλεινε το φωτογραφείο της Αθήνας και ταξίδευε στο Λονδίνο για να παρακολουθήσει την πορεία των εργασιών του εκεί φωτογραφείου του. Μια πρωτότυπη για την εποχή της δίκη που έγινε στο Λονδίνο, έκανε τον Μπούκα περισσότερο γνωστό. Το 1927 η Αγγλίδα Δρ. Άννα Μπέζαντ, πρόεδρος της παγκόσμιας Θεοσοφικής εταιρείας, παρουσίασε ένα νεαρό Ινδό που τον έλεγαν Κρισναμούρτι, ηλικίας 25 χρονών τότε, του οποίου είχε αναλάβει την επιμέλεια, την ανατροφή και την μόρφωση από τότε που ήταν μικρός. Και αυτό γιατί οι Θεοσοφιστές πίστευαν ότι ο νεαρός Κρισναμούρτι αποτελούσε την ενσάρκωση του αναμενόμενου «παγκόσμιου εκπαιδευτή». Είχε ανακηρυχθεί αρχηγός του «Τάγματος του Αστέρος» (που ο ίδιος διέλυσε το 1929) και είχε αποκτήσει σε λίγο χρόνο πάρα πολλούς πιστούς οπαδούς. (Ο Κρισναμούρτι είχε έρθει και στην Ελλάδα το 1930 και το 1933). Ο Μπούκας είχε κάνει στο στούντιο του ένα φωτογραφικό πορτρέτο του Κρισναμούρτι. Αργότερα, κάποιοι οπαδοί του έδωσαν την φωτογραφία αυτή σε άλλο φωτογράφο για να την αντιγράψει και να εκτυπώσει μια μεγάλη σειρά αντιτύπων. Ο Μπούκας, όταν πληροφορήθηκε το γεγονός, διεκδίκησε τα πνευματικά δικαιώματα του για την χρήση της αρχικής φωτογραφίας του. Ήταν ίσως η πρώτη φορά που δημιουργείτο ένα τέτοιο θέμα στον χώρο της φωτογραφίας.
Ευτυχώς για τον Μπούκα η υπόθεση εκδικαζόταν στην Αγγλία και όχι στην Ελλάδα, γιατί, αν είχε συμβεί κάτι τέτοιο εδώ, ακόμα και πριν από μερικά χρόνια, είναι βέβαιο όχι θα είχε καταλήξει στο αρχείο! Η δίκη είχε πολλές αναβολές και κράτησε τέσσερα χρόνια. Λόγω της πρωτοτυπίας που παρουσίαζε η υπόθεση, απασχόλησε συχνά τις εφημερίδες. Έτσι, όταν στο τέλος δικαιώθηκε και αναγνωρίστηκαν τα πνευματικά δικαιώματά του, θεωρώντας σύμφωνα με το σκεπτικό της απόφασης ότι η φωτογραφία είναι έργο τέχνης και πνευματικής δημιουργίας, η δημοσιότητα που είχε δοθεί καθιέρωσε ακόμα περισσότερο τον Μπούκα, του οποίου η πελατεία αυξήθηκε, ιδιαίτερα ανάμεσα στην καλή κοινωνία του Λονδίνου. Ο Μπούκας υπήρξε πολύ καλός πορτρετίστας φωτογράφος, ο καλύτερος κατά την γνώμη του γράφοντος, στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Όπως αναφέρθηκε, δεν χρησιμοποιούσε ποτέ τεχνητό φωτισμό ή άλλους νεωτερισμούς και αυτό είναι το μόνο σημείο για το οποίο μπορεί να χαρακτηριστεί σαν «κλασικός». Στην απόδοση όμως της προσωπικότητας των φωτογραφούμενων, έχει την μοναδική ικανότητα να δημιουργεί «ψυχογραφήματα» και όχι απλές φωτογραφίες. Η ικανότητα του αυτή δεν περιοριζόταν μόνο στους διάσημους και επώνυμους που φωτογράφιζε, αλλά επεκτεινόταν και στον κάθε άνθρωπο, με ιδιαίτερη έμφαση και ευαισθησία στα μικρά παιδιά. Το τελείως λιτό περιβάλλον και τα μονόχρωμα φόντα ήταν τα μέσα που χρησιμοποιούσε στο στούντιο του, ενώ το καθημερινό περιβάλλον του σπιτιού ή του γραφείου αποτελούσε το φόντο για τα περιαυτολογικά πορτραίτα του. Ο Παύλος Νιρβάνας, ο σύγχρονος του διάσημος λογοτέχνης, έγραψε στην «Εστία», (στις 3 Απριλίου) 1930, το πρώτο του αισθητικό δοκίμιο στη θέση του καθημερινού του χρονογραφήματος με τίτλο «Είναι τέχνη η φωτογραφία». Σαν κύριο παράδειγμα για την τεκμηρίωση του δοκιμίου του ήταν ο φωτογράφος Γεώργιος Μπούκας. «Είναι ωραία τέχνη η φωτογραφία; Ο επισκεπτόμενος τας ημέρας αυτάς, εις το τέρμα της οδού Φιλελλήνων, την έκθεση τον φωτογράφου κ. Γ. Μπούκα, θα ημπορούσε να απαντήσει, χωρίς επιφύλαξιν, καταφατικά. Η φωτογραφία είναι πράγματι ωραία τέχνη, όταν ευρέθη ο καλλιτέχνης, ο οποίος εις το μηχανικόν έργον του φακού και της φωτογραφικής πλακός θα προσθέσει το προσωπικόν του αίσθημα και θα διευθύνει τα μέσα, που του προσφέρει μια πεζή μηχανή, προς μίαν ατομικήν δημιουργίαν[.,.] […] Ο κ. Μπούκας εκθέτει αποκλειστικώς, σχεδόν, πορτραίτα. Το θέμα του είναι ο άνθρωπος. Και δεν υπάρχει, ως γνωστόν-όσο και αν παραγνωρίζεται γενικώς – πλουσιώτερον και δυσκολότερον θέμα.[.. ] Τα πορτραίτα του κ. Μπούκα ζουν. Άλλο με την σκέψιν του, άλλο με τη φλόγα της νεότητας τον, άλλο με τη γαλήνην των λευκών τον τριχών.(…] Κάποτε είχα την ευκαιρίαν να συλλάβω ένα από τα μικρά μυστικά εις το εργαστήριον του φίλου καλλιτέχνου. Του φέρνουν να φωτογραφίσει ένα μικρό παιδάκι. Το παιδάκι είναι πνιγμένο σαν άψυχη κουκλίτσα μέσα σε μεταξωτά, νταντέλες, βελούδα, λονστρινένια παπουτσάκια. Όλη του η δροσιά είναι εξαφανισμένη μέσα εις μιαν θλιβεράν σοβαρότητα. Έξαφνα βλέπω τον καλλιτέχνην να πλησιάζει γλυκύτατα το παιδάκι, εμπρός στους κατάπληκτους γονείς του, να του αφαιρεί μεταξωτά, βελούδα, νταντέλες, παπούτσια, καλτίτσες – πόσοι κόποι χαμένοι των γονιών του να το ντύσουν και να το σιγυρίσουν! – και να το αφήνει με το πουκαμισάκι του, ένα λευκό, λινό πουκαμισάκι. Το παιδάκι αναπνέει, ξαναβρίσκει την ζωτικότητα των 6 του χρονών, την χάριν της πρώτης του ανθήσεως.
– Τι πόζα θα του δώσετε; ερωτούν οι εκστατικοί γονείς.
Αντί απαντήσεως ο Μπούκας, βάζει στο χέρι του μικρού ένα ψεύτικο, μαλλιαρό σκυλάκι και του λέει:
– Πέσε τώρα απάνω στο χαλί, μικρούλι μου,
παίξε, κάνε ότι θέλεις… Το αγοράκι αγκαλιάζει το σκυλάκι, κυλιέται απάνω στο χαλί, παίρνει δικές τον πόζες. Ο καλλιτέχνης το κατασκοπεύει. Έξαφνα ένα κρακ της μηχανής και η πλέον χαριτωμένη πόζα του μικρόν έχει δεσμευθή από τον φακόν. Ο Μουρίλλο δεν εζωγράφιζε διαφορετικά τα μικρά παιδάκια του δρόμου. «Πόσοι ζωγράφοι, με πινέλα και παλέτες είναι άραγε τόσον ζωγράφοι, όσον ο φωτογράφος αυτός της εκθέσεως της οδού Φιλελλήνων;»
Ο Μπούκας κατά περιόδους οργάνωνε στο φωτογραφείο του εκθέσεις, όπως αυτή που αναγγέλλεται σε ολοσέλιδη διαφήμιση στην τελευταία σελίδα του περιοδικού «Έβδομος», (το 1932). «Φωτογραφική έκθεσις Γ. Μπούκα. Είσοδος ελευθέρα. Τέρμα Φιλελλήνων αρ. 28». Όπως προαναφέρθηκε, ο Μπούκας επιχρωμάτιζε ορισμένα πορτρέτα των πελατών του με λάδια ή παστέλ. Είχε όμως φτιάξει και πρωτότυπους ζωγραφικούς πίνακες και πολλά σχέδια με κάρβουνο και μολύβι. Ένα τέτοιο έργο του είναι το πορτρέτο του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, που έχει δημοσιευτεί στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» (έκδοση Ελευθερουδάκη). Ο Μπούκας πέθανε το 1941 σε ηλικία 62 χρονών μέσα στα δύσκολα χρόνια του πολέμου. Οι φωτογραφίες του δεν βρίσκονται πολύ εύκολα, γιατί δεν τις είχε παράγει σε μεγάλο αριθμό. Το πολύ σημαντικό αρχείο του δόθηκε από την δεύτερη γυναίκα του σε μια βιοτεχνία που χρησιμοποίησε τις αρνητικές πλάκες του για να κατασκευάσει καθρεφτάκια. Ο Μπούκας, εκτός από φωτογράφος, υπήρξε και δάσκαλος για πολλούς φωτογράφους που εργάστηκαν κατά διαστήματα κοντά του. Δίκαια λοιπόν θα τον αποκαλούσα τον Hugo Erfurth της Ελλάδας. Ο Erfurth (1874-1948) υπήρξε ο πιο σημαντικός Γερμανός πορτρετίστας φωτογράφος την περίοδο του Μεσοπολέμου και ο τρόπος που φωτογράφιζε πορτραίτα έχει πολλά κοινά σημεία με την τεχνοτροπία του Γεωργίου Μπούκα.
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 172, Απρίλιος, 2008
