Στο πλαίσιο των αλλαγών στη σχεδίαση αλλά και στην ύλη του ΦΩΤΟγρAφου, θεώρησα, σα συμβολική κίνηση, ότι στη θέση του καθιερωμένου άρθρου σχετικού με την Ιστορία της Φωτογραφίας, να ασχοληθώ με κάτι διαφορετικό. Η αρχική μου ιδέα ήταν να αναφερθώ στην Polaroid, αλλά οφείλω να ομολογήσω ότι καλύφθηκα πλήρως από το editorial του προηγούμενου τεύχους. Aποφάσισα λοιπόν να ασχοληθώ με ορισμένες μηχανές, οι περισσότερες άγνωστες, που ή πρόσφεραν θετικά με την παρουσία τους στη φωτογραφία και το κοινωνικό σύνολο γενικότερα ή χάθηκαν λόγω σφαλμάτων ή λαθών, χωρίς (όπως συνήθως συμβαίνει), αυτό να γίνει ευρύτερα γνωστό. Όλες οι μηχανές αυτές προέρχονται από τη συλλογή μου, την οποία επιθυμώ να εμπλουτίζω, ειδικά με μια τέτοια κατηγορία( φωτο. επάνω: στα αριστερά η Polaroid 95 του1948, ένα από τα πρώτα κομμάτια παραγωγής. Δεξιά της το άτυχο ρώσικο αντίγραφο, η Moment).
.
Moment και Atlas
Και οι δύο μηχανές έγιναν γνωστές για την … αποτυχία τους! Η πρώτη, η Moment, ήταν ένα κακής ποιότητας ρωσικό αντίγραφο της Polaroid ‘95, που κυκλοφόρησε ο Erwin Land, το 1949.
Οι Σοβιετικοί, οι οποίοι δεν αναγνώριζαν τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας της Δύσης, άρχισαν να την αντιγράφουν από τα τέλη του 1950. Η μηχανή ήταν έτοιμη το 1952 από τη γνωστή ρωσική εταιρεία Gomz-Lomo. Ένα άλλο εργοστάσιο είχε αναλάβει να κατασκευάζει το ειδικό φιλμ που χρησιμοποιούσε. Εδώ όμως τα πράγματα δεν ήταν και τόσο απλά. Μια μηχανή μπορεί να αντιγραφεί, έστω και πιο απλοποιημένη, όπως η Moment. Το φιλμ όμως, που κατασκεύαζε με πατέντα αποκλειστικά η Polaroid, απαιτούσε ιδιαίτερα εξειδικευμένες γνώσεις χημείας. Έτσι ο κακός προγραμματισμός και ο ελλιπής συντονισμός μεταξύ των δύο εργοστασίων οδήγησε στο εξής τραγελαφικό: Η μεν μηχανή να κυκλοφορήσει το 1952, χωρίς όμως να μπορέσουν ποτέ να κατασκευάσουν ένα ικανοποιητικό φιλμ για αυτήν! Κατασκευάστηκαν λοιπόν λίγες χιλιάδες μηχανές, που δεν χρησιμοποιήθηκαν στην πράξη. Έμειναν στα αζήτητα αλλά απέκτησαν ιδιαίτερη συλλεκτική αξία…
Kodak Vest Pocket Autographic Camera
Η μικρή πτυσσόμενη αυτή μηχανή με φυσσούνα κυκλοφόρησε την περίοδο 1912-1914. Το 1915 και για μια δεκαετία στη συνέχεια η ίδια μηχανή κυκλοφορούσε διαθέτοντας το Αυτογραφικό σύστημα. Το σύστημα αυτό επέτρεπε στο χρήστη να σημειώνει μέσα σε ένα ανοιγόμενο μικρό παράθυρο στο πίσω μέρος της μηχανής, με μια μυτερή μεταλλική ακίδα, στοιχεία για τη λήψη της φωτογραφίας, π.χ. χρόνο, τόπο, ώρα κλπ. Αυτά καταγράφονταν πάνω στην άκρη της πλάκας σαν λευκά και τελικά σαν μαύρα στη φωτογραφία. Αποτέλεσε τον πρόδρομο των σημερινών databack.
Δεν ήταν όμως το επαναστατικό για την εποχή της σύστημα που την έκανε διάσημη. Όπως αναφέρει και η ονομασία της (Vest) ήταν μια μηχανή τόσο μικρή που έμπαινε ακόμα και στην τσέπη ενός γιλέκου. Έτσι, όταν η Αμερικανοί στρατιώτες ήρθαν το 1916 για να πολεμήσουν εναντίον των Γερμανών, κατά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, είχαν, όλοι σχεδόν, προμηθευτεί μια τέτοια μικρή εύχρηστη μηχανή, που xωρούσε σε μια τσέπη. Ο μικρός όγκος της επέτρεπε επίσης να μη γίνεται αντιληπτή από τους αξιωματικούς που απαγόρευαν τις φωτογραφήσεις. Χάρη στη Vest Pocket καταγράφηκαν πολλά ρεαλιστικά στιγμιότυπα του πολέμου, που διαφορετικά θα είχαν χαθεί. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που ανεπίσημα την ονόμασαν ως «μηχανή του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου».
Canon 7 – φακός Canon f 0,95/ 50mm
Πιο συχνά από ό,τι πιστεύει ο κόσμος, οι μεγάλες εταιρείες (σε όλες τις κατηγορίες) είναι αυτές που κάνουν και τα μεγάλα λάθη σε προϊόντα που δεν συνάντησαν την επιτυχία, λόγω χαμηλής απόδοσής τους ή σφαλμάτων που προέκυψαν μετά την κυκλοφορία τους. Αναφέρομαι κυρίως στις μεγάλες εταιρείες, γιατί αυτές παίρνουν συχνά το ρίσκο ή πιέζονται πιο έντονα από τον ανταγωνισμό, ώστε να κυκλοφορήσουν ένα νέο προϊόν πιο γρήγορα από ό,τι θα έπρεπε. Τα προϊόντα αυτά συνήθως «καταπνίγονταν» για να μην προκαλέσουν αρνητική εικόνα στο αγοραστικό κοινό. Γνωρίζουμε ότι τρεις από τις πιο μεγάλες κατασκευάστριες εταιρείες μηχανών και φακών, έχουν στο παθητικό τους τέτοιες περιπτώσεις. Αν το σφάλμα και η χαμηλή απόδοση γίνουν γρήγορα αντιληπτά, το προϊόν αποσύρεται αθόρυβα …και την επόμενη μέρα γίνεται σπάνιο και συλλεκτικό!
Θα μπορούσα εδώ να αναφέρω – ευτυχώς λίγα – τέτοια παραδείγματα που με φανατισμό προσπαθώ να αποκτήσω, από εταιρείες όπως η Leitz (Leica), η Nikon και η Canon.
Αρκούμαι μόνο σε ένα «κομμάτι» ιδιαίτερα συλλεκτικό σήμερα. Πρόκειται για τον φωτεινότερο φακό στον κόσμο που κυκλοφόρησε τον Αύγουστο του 1961. Διέθεται 7 στοιχεία σε 5 ομάδες
και κόστιζε τότε 57.000 γιέν.
Είναι γεγονός ότι ο φακός αυτός διατήρησε τα σκήπτρα του πιο φωτεινού φακού και αποτέλεσε ένα τεχνολογικό θαύμα για την εποχή του σε σχέση με τα μέσα που υπήρχαν τότε. Όμως οι επιδόσεις του σε οξύτητα δεν είχαν την απόδοση που αναμενόταν, με αποτέλεσμα να κυκλοφορήσει μόνο για τρία περίπου χρόνια και ύστερα να… χαθεί. Απόδειξη των μεγάλων δυσκολιών που υπήρχαν στην επίτευξη τόσο μεγάλης φωτεινότητας (είναι 4 φορές πιο «γρήγορος» από το ανθρώπινο μάτι) είναι το γεγονός ότι ούτε η Canon ούτε άλλη εταιρεία κατασκεύασαν ξανά ένα τόσο φωτεινό φακό. Για την Canon όμως, ιδιαίτερα την εποχή εκείνην όπου η γιαπωνέζικη φωτογραφική βιομηχανία προσπαθούσε να σταθεί απέναντι στην πανίσχυρη γερμανική, ήταν ένα εξαιρετικά δυνατό «πυροτέχνημα», που ανέβασε το κύρος της. Παρ’ όλα αυτά θεωρείται ως το «διαμάντι» μιας συλλογής, και σαν τέτοιο τον αντιμετωπίζω και εγώ που τον έχω.
Σημ.: Για το αληθές της ιστορίας την περίοδο 1934-1936 είχε κυκλοφορήσει από την Leitz ο Summar f/0,85 ο οποίος είχε κατασκευαστεί όμως για φωτογράφηση του ειδώλου της φθορίζουσας οθόνης των ακτινολογικών μηχανημάτων και κατά συνέπεια αποτελεί ειδική κατηγορία φακού. Οπότε θα έλεγα ότι και ο Summar της κανονικής Leica ανήκει στα είδη εκείνα που δεν…
έγραψαν ιστορία.
Η μηχανή των Δελφικών Εορτών
Στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν έχουμε μια κατηγορία μηχανών αλλά μια μόνο μηχανή που απέκτησε ιστορική σημασία, χάρη στο σημαντικό θέμα το οποίο φωτογράφησε με αυτήν ο φωτογράφος. Η μηχανή ήταν μια Ernemann Bob I με φυσούνα. Έπαιρνε ρολό φιλμ ή πλάκες 8×10,5 εκ. και είχει φακό Zeiss Tessar 6,3/ 135mm. Επρόκειτο για μια δημοφιλή επαγγελματική μηχανή κατά την περίοδο 1903-1926. Με μια, τέτοια μηχανή (που μου τη δώρισε) η Nelly’s, είχε φωτογραφήσει το μεγαλύτερο μέρος των ενδυμασιών των Δελφικών Εορτών του 1930. Από αυτές, λίγο αργότερα, εκτύπωσε και καρτ ποστάλ. Με αυτή φωτογράφησε επίσης, τους αθλητές, τους ηθοποιούς, το νεαρό τότε Γιάννη Τσαρούχη ντυμένο βοσκό, την Αθηνά Ταρσούλη και την Αγγελική Χατζημιχάλη, ντυμένες με τοπικές ενδυμασίες. Για άμεση παράδοση των φωτογραφιών που τραβούσε, αφού είχε την αποκλειστικότητα της φωτογράφησης, είχε φτιάξει ένα πρόχειρο σκοτεινό θάλαμο στο δωμάτιο όπου έμενε. Εκεί είχε μεταφέρει και τον τεράστιο ξύλινο μεγεθυντήρα της, που και αυτός βρίσκεται σήμερα στη συλλογή μου. Έτσι όταν θέλησε να εργαστεί το βράδυ, η περιορισμένη ισχύς του τοπικού ηλεκτρικού σταθμού δεν έφτανε με συνέπεια να κόβεται το φως!
Argus A’
Το 1936 η Kodak κυκλοφόρησε το Kodachrome, το πρώτο έγχρωμο θετικό φιλμ για έγχρωμες διαφάνειες 35mm. Η χρονική εκείνη στιγμή δεν ήταν όμως κατάλληλη για την προώθησή του. Και αυτό γιατί η Αμερική δεν είχε ξεπεράσει τελείως τις συνέπειες του Κραχ και της μεγάλης ξηρασίας. Οι αμερικανοί ερασιτέχνες φωτογράφοι ήταν βέβαια πολλοί και φανατικοί. Όμως το φιλμ αυτό χρησιμοποιούσαν βασικά μηχανές δύο μόνο μεγάλων γερμανικών εργοστασίων: της Zeiss και της Leitz. Επρόκειτο για την Contax και την Leica αντίστοιχα, οι οποίες ήταν και οι δύο τους πανάκριβες. Το φιλμ δεν φαινόταν ότι θα μπορούσε να αποκτήσει εμπορική επιτυχία, αφού ελάχιστοι είχαν τη δυνατότητα να το αγοράσουν. Τότε, μια μικρή άγνωστη εταιρεία στο Μίσιγκαν, κατασκεύασε ταχύτατα και κυκλοφόρησε την Argus, Model A’, μια πάρα πολύ απλή μηχανή 35mm από βακελίτη, μέτριας ποιότητας, η οποία όμως κάλυψε τις ανάγκες των ερασιτεχνών φωτογράφων. Έτσι ήδη από την πρώτη χρονιά κυκλοφορίας του φιλμ, η έγχρωμη διαφάνεια κατόρθωσε να εξαπλωθεί πριν από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, που είναι βέβαιο ότι θα καθυστερούσε αισθητά, την εξέλιξή της, μετά την έναρξή του.
Fed 11 ή Atlas
Η μηχανή αυτή σχεδιάστηκε από τον L.I. Kogan, που φιλοδοξούσε να έχει εμπορική επιτυχία και έξω από τη Σοβιετική Ένωση. Είναι γεγονός ότι διέθεται πολλούς νεωτερισμούς για το 1964, την εποχή δηλαδή που κυκλοφόρησε. Ήταν ημιαυτόματη, διέθεται κουπλαρισμένο με το φακό τηλέμετρο, είχε τις ενδείξεις του φωτόμετρου σεληνίου μέσα στο σκόπευτρο, οι φακοί της είχαν μπαγιονέτ μοντούρα, είχε διαφραγματικό κλείστρο μέσα στον κάθε της φακό και ταχύτητες Β, 1sec -1/250sec. Η μηχανές Fed10 και Fed11 – Αtlas) παρά τους νεωτερισμούς τους παρουσίασαν πολλά μηχανικά προβλήματα, τα οποία δεν λύθηκαν. Έτσι μια μέρα αγανακτισμένοι κάτοχοι τέτοιων μηχανών, οι οποίες ήταν αρκετά ακριβές και ιδιαίτερα βαριές, συγκεντρώθηκαν έξω από τα γραφεία της Εταιρείας στη Μόσχα και άρχισαν να τις … πετούν στα τζάμια. Είναι προφανές ότι η παραγωγή της σταμάτησε αμέσως μετά!
κείμενα Άλκης Ξ. Ξανθάκης
Αναδημοσίευση από τον ΦΩΤΟγράφο 173, Μάιος, 2008
